Movies that Matter

Quo Vadis, Aida?: hoe verfilm je zoiets gruwelijks als de massamoord in Srebrenica?

null Beeld

Waar stoppen feiten en begint fictie? Het is een vraag die steevast opkomt bij historische films, maar bij een speelfilm over genocide lijkt die extra prangend. De filmmaker wil het publiek raken, de getuige wil laten zien wat er echt is gebeurd.

Hoe verfilm je zoiets gruwelijks als de genocide in Srebrenica? Hoe verbeeld je de val van de moslimenclave, die inktzwarte bladzijde uit de geschiedenis van de Balkan, van de Verenigde Naties en van Dutchbat? Hoe raak je het publiek in het hart zonder de historische context uit het oog te verliezen?

Soms voelde het alsof ze door een mijnenveld liep, vertelt filmmaakster Jasmila Zbanic in een interview met filmdistributeur Cinéart. Ze stond voor de uitdaging in 100 minuten een begrijpelijk verhaal te schetsen waarbij ze recht wilde doen aan emoties, personages en feiten. Het leverde haar uiteindelijk een Oscarnominatie op (beste internationale film).

Zbanic koos ervoor dat ingewikkelde verhaal te vertellen via een fictief personage: Aida, een lerares uit Srebrenica die voor de VN tolkt. De kijkers zien haar zweten bij een bespreking tussen de Nederlandse VN-commandant Thom Karremans en de burgemeester van Srebrenica, terwijl buiten de tanks van de Bosnisch-Servische commandant Ratko Mladic steeds dichter bij de compound oprukken.

Ze volgen haar rennend in haar blauwe blouse door de fabriekshal tussen de duizenden vluchtelingen die haar aanklampen: wat gaat er met hen gebeuren? En ze klimmen met haar op een elektriciteitshuisje, turend over de mensenmassa buiten de VN-basis op zoek naar haar man en twee zonen.

Een kleine familiegeschiedenis

Om de kijker zich zo goed mogelijk te laten inleven bracht Zbanic, die zelf de oorlog als tiener in Sarajevo meemaakte, de geschiedenis van de massamoord over via een kleine familiegeschiedenis. Daarbij zijn sommige scènes en dialogen gefictionaliseerd voor ‘creatieve en dramatische doeleinden’, krijgt de toeschouwer als waarschuwing mee voordat de openingsscène zich ontrolt.

Ze moest veel dingen dramatiseren zegt Zbanic in datzelfde interview ‘omdat film zijn eigen regels heeft’. Regels waarbij eenheid van tijd, plaats en handeling bijvoorbeeld als wenselijk wordt gezien: scenarioschrijvers ballen gebeurtenissen samen, omwille van tijd en begrijpelijkheid.

Zo bracht Zbanic de verschillende onderhandelingen tussen Karremans en Mladic over het lot van Srebrenica in hotel Fontana terug tot één scène. Ook moet de toeschouwer er niet van uitgaan dat de uitspraken van Karremans, generaal Franken en Mladic letterlijke citaten zijn.

De relatie tussen artistieke vrijheid en feiten is bij historische films per definitie gespannen. Hoe groot de kijker die spanning ervaart, hangt ook af van de plek en tijd waarin die zich bevindt. Bij een gedramatiseerd verhaal uit de middeleeuwen, zal de artistieke vrijheid minder in de weg zitten dan bij een speelfilm over Srebrenica.

Regisseur Jasmila Zbanic moest veel dingen dramatiseren ‘omdat film zijn eigen regels heeft’. Beeld AP
Regisseur Jasmila Zbanic moest veel dingen dramatiseren ‘omdat film zijn eigen regels heeft’.Beeld AP

De val van de enclave mag dan alweer ruim 25 jaar geleden zijn, de herinnering ligt nog pijnlijk vers in het collectieve geheugen. En waarschijnlijk verser bij de Nederlandse bioscoopbezoekers – die getraumatiseerde Dutchbatters zagen terugkomen en een kabinet vallen vanwege Srebrenica – dan bij pak ’m beet het Amerikaanse filmpubliek.

Voor de Bosniërs zelf behoren de gebeurtenissen in Srebrenica nog lang niet tot het verleden. De meer dan achtduizend mannen en jongens die werden vermoord worden nog ­elke dag gemist. “Met een onderwerp als genocide moet je heel verantwoordelijk omgaan”, vindt Hasan Nuhanovic.

Hij schreef Under the UN flag, het boek waaruit Zbanic inspiratie putte voor haar film, staat op de aftiteling van Quo Vadis, Aida? te lezen. In het boek schetst Nuhanovic zijn ervaringen als tolk voor Dutchbat. Hoe de besprekingen tussen de hoofdrolspelers in het drama verliepen, en hoe hij probeerde zijn ouders en broer zo lang mogelijk op de VN-basis te verbergen.

Verschil van mening over de balans tussen feit en fictie

Aanvankelijk werkten Zbanic en Nuhanovic samen aan het script voor de speelfilm. Maar de samenwerking liep spaak; de twee verschilden onder meer van mening over de balans tussen feit en fictie. “De context – de ontwikkelingen in en rondom Srebrenica – moet correct worden geschetst”, zegt Nuhanovic aan de telefoon. “De val van de enclave voltrok zich bijvoorbeeld in drie dagen. De tweede nacht verliep anders dan de eerste. Dat moet je dan ook laten zien in de film vind ik.”

De manier waarop de gebeurtenissen in film worden verbeeld kunnen een plek in het historische geheugen krijgen, denkt Nuhanovic. “Daarom is historische accuratesse heel belangrijk. Mijn idee was om te laten zien wat er was gebeurd. Het idee van de filmmaker was vooral om de kijkers te laten meevoelen met de gebeurtenissen.”

Zbanic koos er daarom voor de kijkers dicht op de huid van Aida te laten, zodat ze net als zij hun adem inhouden als er een warlord tegen de afspraken in het VN-terrein op komt. En Aida’s gevecht, paniek en stress voelen als zij haar man en twee zonen bij zich probeert te houden. Om vervolgens met buikpijn de bioscoop te verlaten.

Nuhanovic zal niet in de bioscoop te vinden zijn. Hij vreest dat de overeenkomst met zijn eigen familiegeschiedenis te groot is – ook al is de tolk in de film een moeder en geen zoon – en dat is wat hem betreft nooit de bedoeling geweest. “Als je mijn familieleden, die dood zijn, centraal stelt, kun je ze niet zomaar woorden in hun mond leggen. Ik ben de enige die kan vertellen wat ze destijds zeiden en deden. Dus nee, ik wil die film niet zien. Ik wil niet dat de beelden de plek in zullen nemen van mijn eigen herinneringen.”

Wilt u deze film zien? Klik hier voor meer informatie en kaartverkoop.

Movies that Matter is een filmfestival over mensenrechten. Het vindt plaats in Den Haag, van 16 tot en met 25 april 2021. Ga voor recensies en interviews met regisseurs naar trouw.nl/moviesthatmatter.

Lees ook:

De wanhoop van een gezin op drift

Honger, angst voor mortiervuur en kou die overal doorheen dringt. Hasan Nuhanovic beschrijft in ‘De tolk van Srebrenica’ hoe zijn familie in de jaren voor de val van de enclave moest overleven in de bossen van Oost-Bosnië. De geschiedenis voordat Dutchbat kwam.

Filmrecensie Quo Vadis, Aida

Aangrijpende reconstructie van de hel van Srebrenica

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden