Interview

Pulitzer Prijswinnaar Jennifer Egan: De wereld verwerpt vrouwelijke kracht

Jennifer Egan: 'Dat is het mooie van de zee, van water: ons taalgebruik staat er bol van.' Beeld Maartje Geels

De Amerikaanse Pulitzer Prijswinnaar Jennifer Egan verrast haar lezers met 'Manhattan Beach'. Een roman in een compleet nieuwe schrijfstijl, met een hoofdrol voor een vrouwelijke duiker in de oorlogsjaren.

Het water is overal, in 'Manhattan Beach', de nieuwste roman van de Amerikaanse schrijfster Jennifer Egan. Het is de branding van het New Yorkse strand waarin de kleine Anna Kerrigan haar tenen doopt. Jaren later is het diezelfde zee die haar doet verlangen naar haar verdwenen vader. Het is de zeelucht die bij Anna's verlamde zusje een sprankje leven losmaakt. De golven waarin Anna tijdens de oorlogsjaren zélf wil verdwijnen, als eerste vrouwelijke duikster in de scheepswerf van Brooklyn.

"Dat is het mooie van de zee, van water: ons taalgebruik staat er bol van." Al die metaforen: misdaad, duisternis, dreiging, verlies, verlangen, oneindigheid. "En tegelijkertijd kun je ook gewoon letterlijk verdrinken in de zee."

Vorige week was Jennifer Egan in Amsterdam om te praten over Manhattan Beach, dat vorig jaar oktober verscheen. De schrijfster is hartelijk, ze vertelt enthousiast over haar vijfde roman die ze nog altijd maar moeilijk kan loslaten.

Pulitzer

Egans doorbraakroman 'Bezoek van de knokploeg' werd in 2011 onderscheiden met de Pulitzer Prijs voor fictie. Het boek was deels mozaïekroman, deels verhalenbundel. Egan werd geprezen om haar experimentele aanpak: een hoofdstuk was vormgegeven als powerpoint-presentatie. Haar hypermoderne stijl koppelde ze aan thema's rond massamedia en moderne techniek.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Jennifer Egan Beeld Maartje Geels

Hoe anders is Manhattan Beach. In het New York van de Tweede Wereldoorlog is de jonge Anna Kerrigan vastbesloten haar vader Eddie terug te vinden. Deze voormalig beurshandelaar is na de krach van 1929 aan lager wal geraakt en doet nu klusjes voor een bevriende Ierse vakbondsman en Dexter Styles, een clubeigenaar met maffia-connecties.

Op een dag verdwijnt Eddie, en moet Anna de kost gaan verdienen terwijl haar moeder voor haar gehandicapte zusje zorgt. Ze werkt op de scheepswerf van Brooklyn, waar ze op een dag duikers bezig ziet met scheepsreparaties onder water. Dat wil ze ook.

Naar adem happen

Lezers die bekend zijn met werk van Egan, zullen na enkele hoofdstukken ongetwijfeld even naar adem happen. Deze beeldend geschreven, weids opgezette historische roman lijkt haast van een compleet andere schrijver. "Ja, ik vraag veel van mijn lezers", lacht ze. "Veel mensen willen vaak één soort boek lezen. Terwijl ik juist verschillende dingen wil schrijven."

Niet alleen wat betreft setting verschilt dit boek enorm. Ook wat betreft vertelvorm.

"Ik speelde al jaren met onconventionele structuren. Voor The New Yorker schreef ik al eens een verhaal opgebouwd uit tweets. Aanvankelijk wilde ik ook bij dit boek experimenteren, maar... het werkte niet. Een fragmentarische aanpak kan efficiënt zijn, maar dit verhaal werd er alleen maar logger van. Zo'n structuur werkt eigenlijk alleen als het de enige manier is waarop dat verhaal verteld kan worden. Zo niet, dan wordt het een gimmick."

Tegelijkertijd is het een van uw specialiteiten.

"Ik vond dit veel moeilijker. Fragmentatie is lekker experimenteel, maar eerlijk: het is ook een manier om narratieve uitdagingen te omzeilen. Bij een mozaïekverhaal gelden andere regels wat betreft karakterontwikkeling, spanningsopbouw, momentum. Bij zo'n mozaïekverhaal gaat het meer om de suggestie. Het grote drama gebeurt tussen de pagina's door. Maar bij dit boek smachtte ik om eens lekker los te gaan met zulke dramatische scènes."

En die zitten er behoorlijk in. Schietpartijen, seks, de emotionele scène wanneer Anna met haar gehandicapte zusje naar zee gaat...

"... en wanneer ze samen gaan duiken. Ik weet het. Onderschat niet hoe leuk het is om dat soort spektakelscènes op papier te zetten!"

Ook uw schrijfstijl is plots anders. Een stuk bloemrijker dan het spaarzame taalgebruik in 'Knokploeg'.

"Omdat het taalgebruik uit die tijd verschilt van hoe mensen tegenwoordig praten. Maar ik gebruikte ook bewust zulke dialogen, om het een noir-achtig gevoel mee te geven. Bij dit soort ouderwetse avonturen kon ik de taal weer eens lekker oppompen. Heerlijk. Daarnaast moet je bij een historische roman niet te zuinig zijn met details, zodat de lezer zich kan voorstellen hoe het was in de havens van New York. Hoe het er rook, hoe het er klonk.

"Er zitten alsnog talloze foutjes in mijn boek, hoor, lezers mailen me voortdurend. Iemand schreef dat ik de uitdrukking gobsmacked (geschokt, red.) een paar keer gebruik, terwijl die pas in de jaren vijftig werd gebruikt. En dat klopt."

In contemporaine verhalen hebben lezers genoeg ankerpunten: mobiele telefoons hoef je niemand uit te leggen. Maar het verleden is het verleden. Dat wek je niet eenvoudig tot leven. Nooit eerder deed Egan zoveel research voor haar boek, waar ze achteraf bezien al in 2005 mee was begonnen, toen haar vorige twee boeken nog moesten verschijnen.

"Dit boek begon met de Tweede Wereldoorlog. Ik wilde een gestileerd verhaal in het New York uit die tijd. Een beeld, een sfeer, ik heb niet zo veel nodig om te bedenken dat ik er een boek over wil schrijven.

"Zo kwam ik vanzelf uit op water. Want als je naar oude foto's van New York kijkt, zie je continu water. Elke straat van Manhattan eindigde in een pier. Overal lagen schepen. New York was vroeger nog echt een havenstad. Ik woon er al sinds 1987, maar associeer New York eigenlijk nooit met de zee.

"Ik dook de havengeschiedenis in en stuitte vrij snel op iets dat ik nooit heb geweten: dat de Brooklyn Navy Yard een poos een van de grootste scheepswerven ter wereld was, gedurende de oorlog zijn er 5000 marineschepen gerepareerd. Ik kreeg een rondleiding van een archivaris, het was betoverend. In 2005 was veel van die oorlog nog aanwezig. Het Marinehospitaal stond nog overeind, met alle markeringen en signaalborden uit die tijd. Er hingen nog oude landkaarten aan de muren. Fantastisch."

U deed al research voor een boek waarvan u nog niet wist waar het over zou gaan?

"Totdat ik brieven tegenkwam van iemand die als duiker op die werf schepen had gerepareerd. Er zat een foto bij van hem, in zijn pak, en ik dacht 'Oh wauw'. Dat beeld, van zo'n nietig mens, onder water in de duisternis, naast zo'n enorm slagschip. En dan die apparatuur - mannen die op de kade met de hand een luchtpomp bedienen terwijl iemand onder water daarvan afhankelijk is.

"In 2009 bezocht ik een reünie van marineveteranen, waar ze mij zelf in zo'n Mark V duikerspak hesen. Datzelfde pak dat ze in de jaren veertig gebruikten. Het is in Vietnam nog gebruikt, geloof het of niet. Het weegt 90 kilo. Het was een geweldige, ook ietwat pijnlijke ervaring. Ik ben natuurlijk niet het water ingegaan, maar die veteranen wel, met die antieke apparatuur.

"Ik sprak daar ook een veteraan die tijdens de oorlog bij Cherbourg had gedoken om wrakstukken te ruimen. Ik vroeg hem of hij weleens vrouwelijke duikers gezien, en hij vertelde me dat hij ten minste één vrouwelijke Russische duiker had ontmoet."

Waarom vroeg u daarnaar?

"Al vroeg wist ik dat ik in dit boek een vrouwelijke held wilde. Mijn verhalen gaan vaak over mannelijke personen, ik wilde daar wel eens wat balans in aanbrengen. Ik wil niet alleen een vrouw als hoofdpersoon, maar ook iets doen met vrouwelijke kracht.

"Het zal niet waarschijnlijk zijn geweest dat er vrouwelijke duikers waren in die tijd, maar onvoorstelbaar was het nu ook weer niet. Er werkten immers noodgedwongen veel vrouwen op die werf, toen de mannen massaal in dienst gingen."

Hoe verschilt vrouwelijke van mannelijke kracht, een vrouwelijke van een mannelijke held?

"Om het bot te zeggen: de wereld verwelkomt mannelijke kracht en verwerpt vrouwelijke kracht. Vraag de gemiddelde Amerikaanse man maar eens wat hij van Hillary Clinton vindt. Dan kom je er wel achter hoe mannen denken over krachtige vrouwen. Het is lelijk.

"Vrouwelijke kracht komt vaak voort uit een worsteling. Of uit slachtofferschap. En daar wilde ik verre van blijven. Mannelijke kracht is iets waar men tegenop kijkt. Die oorlogstijd was een geschikte setting om dit verschil uit te vergroten. Ik hou van scharnierpunten in de geschiedenis, momenten van overgang. Daarom komen er ook vaak reizen in mijn verhalen voor: als je van huis bent, doen de reguliere regels er even niet toe. Dat geeft je als schrijver veel dramatische mogelijkheden. De kans is klein dat vrouwen als Anna daadwerkelijk hebben gedoken, maar je kunt het je wel voorstellen.

"Want die oorlogsjaren vormden zo'n punt waarop de gebruikelijke normen voor vrouwen even niet meer golden. Ze moesten aan de slag, bijvoorbeeld op zo'n scheepswerf. En plots, na de oorlog, werden al die kansen weer afgenomen.

"Nu wíst ik dat allemaal wel, maar het kwam pas echt tot leven toen ik voor mijn boek vrouwen sprak die op die werf hadden gewerkt. Zo ontmoette ik een oude scheepslasser. Ida. Ze was heel tenger, ze kon overal bij komen in die krappe scheepsruimtes. Ze hield van dat werk. Ze was er goed in.

"Maar alle vrouwen werden na de oorlog weer ontslagen. Als lasser kon ze nergens meer werk vinden, ze werd overal uitgelachen. Als 85-jarige was ze daar nog altijd enorm boos over."

Gelooft u dat dit soort boeken of films zoals 'Wonder Woman', met krachtige vrouwen in de hoofdrol, het perspectief op vrouwelijk heldendom − of Hillary Clinton − kunnen veranderen?

"Ha, Wonder Woman ongetwijfeld! Helaas is de kracht van literatuur toch wat minder, gemeten naar het bereik. Maar ik geloof inderdaad dat dit soort verhalen effect kunnen hebben op het collectieve bewustzijn. Daarom is iedereen nu zo enthousiast over de film 'Black Panther'. Maar waar boeken een streepje voor hebben op films is dat geen enkel ander medium je een kijkje van binnenuit kan geven zoals een boek dat kan. Fictie kan het publiek echt iets laten ervaren. En ik ben altijd geïnteresseerd in hoe anderen de wereld zien, hoe de hersens van andere mensen de wereld ordenen."

Is dat waarom u schrijft?

"Het lijkt me fantastisch zulke macht te hebben, maar dat moet niet je doel zijn. Ik wil een goed verhaal vertellen. Maar dan wel zoals ik een goed verhaal zie: met sterke personages, een inzicht in waarom mensen doen wat ze doen, een sterk gevoel van taal. En het moet me verrassen. En de vraag 'Why should I care' moet worden beantwoord. Als een kunstwerk dat doet, kom je verfrist naar buiten."

Wie is Jennifer Egan?

Jennifer Egan (Chicago, 1962) is journalist en schrijver. Ze debuteerde in 1995 met 'The Invisible Circus' en publiceerde sindsdien nog vier romans en een verhalenbundel. Ze is vooral bekend van 'A Visit From The Goon Squad' (vertaald als 'Bezoek van de knokploeg'), in 2011 onderscheiden met de Pulitzerprijs voor fictie. Ze woont in New York met haar man en twee kinderen.

Lees ook de recensie van 'Manhattan Beach': De nieuwe Egan zal ongetwijfeld een succes zijn, maar mist urgentie

Jennifer Egan, Manhattan Beach. Arbeiderspers, 464 blz. € 22,50. Beeld TRBEELD
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden