Provoceren tegen het nazisme

John Heartfield zette zijn fotomontages in als politiek wapen tegen Hitler en de zijnen.

Hans Masselink

Zijn Duitse naam wilde hij niet meer dragen, zo’n afkeer had hij van de anti-Engelse gevoelens en het heersend nationalisme in het Duitsland van begin vorige eeuw. Helmut Herzfeld, kunstenaar en schrijver, liet zich omdopen tot John Heartfield. Het was een daad van hem om te provoceren, te shockeren, zoals Heartfield (1891 - 1968) een groot deel van zijn verdere leven zou blijven doen.

Museum De Fundatie in Zwolle wijdt een tentoonstelling aan het werk van deze John Heartfield die zijn hoogtijdagen kende in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw, in zijn kritische benadering van Adolf Hitler en de zijnen. Onder invloed van zijn vriend George Grosz en door zijn nauwe banden met de Dada-beweging in Berlijn specialiseerde Heartfield zich in de fotomontage, een in die tijd nog niet bestaand fenomeen. Zijn montages zijn ware kunstwerkjes.

In het huidige computertijdperk is fotomontage gemeengoed en simpel uit te voeren. Destijds probeerde Heartfield met zijn knappe knip- en plakwerk, door bijvoorbeeld bestaande foto’s met elkaar te combineren de misstanden in de politiek aan de kaak te stellen. Als overtuigd marxist nam hij daarbij scherp stelling, zette zijn fotowerk in als politiek wapen tegen de gevaren die Duitsland bedreigden.

Al vroeg had hij oog voor de zwarte kanten van de nationaal-socialisten, nam hij openlijk en onomwonden Hitler op de hak, met veel spot en humor. Befaamd zijn Heartfields fotomontages op de covers van het communistische weekblad Arbeiter Illustrierte Zeitung (AIZ)

Het werk van Heartfield kwam na zijn dood in 1968 in hernieuwde belangstelling in het toenmalige West-Duitsland. De generatie 60-70 omarmde zijn beeldmateriaal, gebruikte het onder andere in de demonstraties tegen de oorlog in Vietnam. Sindsdien horen we minder over Heartfield; de laatste tentoonstelling in Nederland van zijn fotomontages was 34 jaar geleden in het Eindhovense Van Abbe Museum.

Waarom deze hernieuwde belangstelling? Ralph Keuning, directeur van Museum De Fundatie, is zeer onder de indruk van het werk van Heartfield. Zelf is hij in 1988 afgestudeerd op het onderwerp en heeft daardoor een speciale band met zijn werk. „John Heartfield is de moeite waard, heel belangrijk dat hij gezien wordt. Zoals hij destijds het gevaar zag, dat was moreel hoogstaand. Het was soms eng, spookachtig welk een voorspelbare waarde zijn werk had. Zijn communistische ideologie is hem nu moeilijk te verwijten. Die was vooral gericht tegen het opkomend nazisme, dat hij als een groot gevaar zag. In die tijd was er een propagandaoorlog aan de gang in Duitsland. Het manipuleren van beelden speelde daarbij een belangrijke rol.”

Heartfield kreeg het zwaar te verduren in Hitler-Duitsland, de SA (Sturmabteilung, de door Hitler geformeerde beschermingsdienst) bestormde zijn huis. Hij vertrok in 1933 naar Praag om van daaruit Hitler te bestoken. In 1938, toen in Tsjechoslowakije de Duitse inval al dreigde, vertrok Heartfield naar Londen, waar hij tot 1950 bleef. Na de val van de nazi’s in 1945 verloor Heartfield zijn belangrijkste inspiratiebron. Het was aan zijn werk af te zien.

In 1950 vertrok hij naar Duitsland, de DDR wel te verstaan. De communistische heilstaat beviel hem niet zo, de heersende partij SED had zo haar eigen gedachten over kunst en cultuur. Het werd Heartfield onmogelijk gemaakt zijn fotomontages te publiceren. Elitair en decadent, was de mening. Eind jaren vijftig werd hij weer in ere hersteld, maar de inspiratie bleef weg. Bovendien waren de fotomontagetechnieken die voor de oorlog nog revolutionair waren, langzamerhand achterhaald.

Het museum in Zwolle heeft iets speciaals met de Duitse Dada-experimenten. Dat komt vooral door de nalatenschap van Paul Citroen, de in Berlijn geboren schilder die nauwe contacten had met de Duitse Dada-kunstenaars. Het interbellum, de periode tussen de wereldoorlogen is mede daardoor een belangrijke periode voor De Fundatie. Een andere reden om Heartfield te tonen is dat het nu 70 jaar geleden is dat de Tweede Wereldoorlog begon. Keuning: „Voor ons is het belangrijk te bekijken wat de effecten zijn van het nationaal-socialisme op de kunst.” Ralph Keuning heeft goede contacten met de Akademie der Künste in Berlijn, waar tot 31 augustus een grote tentoonstelling van werken van Heartfield te zien was en waar zijn nalatenschap wordt bewaard. „Meer musea hadden belangstelling voor de collectie. Wij hebben het gered”, zegt Keuning niet zonder enige trots.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden