Review

Protestanten in Cevennen tartten de Zonnekoning

Europa heeft heel wat godsdienstoorlogen gekend, maar geen ervan was zo wreed als die tussen de calvinistische bewoners van de Cevennen en het bewind van de Franse 'Zonnekoning' Lodewijk XIV.

Ton Crijnen

Deze felle strijd voor vrijheid van godsdienst door de camisards -naam mogelijk afgeleid van de camise of boerenkiel die de opstandelingen droegen- is in ons land amper bekend. Ten onrechte. Het vormt een fascinerend hoofdstuk uit de vaak droeve geschiedenis van de hugenoten.

Bij het koor van geschiedkundigen in Frankrijk, Engeland en Duitsland dat in de loop der eeuwen over dit onderwerp schreef, heeft zich nu een Nederlander gevoegd: Pierre van Enk, oud-redacteur van Trouw. Ofschoon amateur-historicus doet zijn goedgeschreven, uitstekend gedocumenteerde en diepgravende studie zeer professioneel aan.

De inhoud van het boek laat zich het best samenvatten in de woorden van de schrijver zelf: ,,Eind juli 1702 brak in de Cevennen een oorlog uit die een handvol in dit bergland wonende boeren en ambtslieden plaatste tegenover het leger van Lodewijk XIV - destijds het machtigste ter wereld. Het waren calvinisten die zich met alle macht verzetten tegen de pressie die de koning op hen uitoefende om zich tot het katholicisme te bekeren. (...) De opstand in de Cevennen werd een uniek conflict dat de publieke opinie in Frankrijk en daarbuiten met stomheid zou slaan. Hoe was het mogelijk dat deze simpele, veelal ongeletterde mensen die bovendien niets van de krijgskunst afwisten, niettemin de troepen van de koning zo langdurig in moeilijkheden konden brengen''.

Wie Van Enks verslag leest krijgt een déjà-vugevoel. Een machtig, maar slechts voor reguliere veldslagen opgeleid leger wordt voor schut gezet door slecht bewapende, maar gemotiveerde vrijheidsstrijders - waar hebben we dat meer gezien? Of dit: machthebbers, niet geïnteresseerd in de achtergronden van het volksverzet, antwoorden met grove repressie -brandschatten, deporteren, martelen, executeren, verkrachten- en moeten constateren dat het niets uithaalt.

Wat de oorlog in de Cevennen zo meedogenloos maakte waren de religieuze sentimenten die de hoofdrol speelden. Bij de camisards maakten profeten en profetessen de dienst uit. Hun luidruchtige visioenen hadden grote invloed op de bevolking. Ze predikten de 'heilige oorlog' tegen Rome. Reden: de katholieke kerk in Frankrijk maakte misbruik van het feit dat Lodewijk in 1685 het Edict van Nantes ophief. Dat had zo'n negentig jaar lang alle hugenoten in Frankrijk de (wankele) status van getolereerde minderheid gegeven.

Nu werd het edict, onder invloed van de Contrareformatie, teruggedraaid. Deze katholieke renaissance zag in iedere protestant, hoe loyaal aan rk vorst en vaderland ook, een verstoorder van de mystieke symbiose van koning en volk. Hugenoten waren in die visie potentiële oproerkraaiers die men met harde hand van hun 'ketterij' moest genezen.

In de Cevennen, bewoond door een hoekig, trots en in meerderheid calvinistisch volk, pikte men dit niet. Medio 1702 was het hek van de dam, voor jaren; opstandige protestanten overvielen kloosters, plunderden landgoederen van roomse notabelen en slachtten duizenden katholieken af.

Het fanatisme van de camisards lokte overheidsterreur uit. Hele landstreken werden verwoest en raakten ontvolkt. De verbittering groeide. Als gebruikelijk in dit soort gevallen maakte het 'bloed der martelaren' de bodem alleen maar vruchtbaarder voor verder verzet. Elke camisard wiens ledematen op het rad werden verbrijzeld of die vrome liederen zingend de vuurdood in ging, zorgde voor nieuwe toeloop bij de calvinistische guerrilla-legertjes.

Onder leiding van militaire natuurtalenten als bakkersknecht Jean Cavalier, boswachter Henri Castenet en Pierre Laporte die schapen castreerde, gaf men de logge, slecht geleide regeringseenheden de eerste jaren stevig klop. Wat de bevolking weer bloedig op haar brood kreeg.

De kansen keerden toen de koning in 1704 maarschalk de Villars -sluw onderhandelaar, fijnzinnig diplomaat en beroemd veldheer- tot gouverneur benoemde. Die begreep dat onderdrukking de opstand alleen maar verhardde. Daarom ging hij over tot de tactiek van de stok en de wortel.

Enerzijds begon de Villars de camisards systematisch te beroven van elke logistieke steun uit de lokale bevolking. Anderzijds speelde hij de militaire leiders via aanlokkelijke vredesaanbiedingen uit elkaar. Zo verliep de revolte. Ook omdat hulp uit protestantse landen als Engeland en Holland ongecoördineerd werd gegeven. In 1705 was de opstand in feite voorbij. Vijf jaar later gaven de laatste camisards zich over.

Restanten van hun geestelijke erfenis zie je opduiken bij de herrnhutters, de methodisten, de quakers en vooral bij de shakers in de staat Maine, New England. Voor hen is het te hopen dat er snel vertalingen komen van dit prima boek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden