Review

Profetische woorden van een oud-ambassadeur

In 1985, het debat over de plaatsing van kruisraketten op Europese bodem was in volle gang, had Hare Majesteits ambassadeur in Madrid, Edy Korthals Altes, een droom. Hij zag een kerk vol mensen. Eerst wilde hij niet naar binnen, maar een oude vrouw nam hem bij de hand en leidde hem naar een bank dicht bij het houten altaarkruis, waaruit, zo merkte hij op, zaagsel lekte. Kijkend naar het kruisbeeld zag hij in de levende ogen van de gekruisigde de vraag; en wat heb jij gedaan met jouw mogelijkheden, met wat jij weet, in deze cruciale periode?

Jan Greven

De droom veranderde zijn leven. Al lange tijd had hij zich ongemakkelijk gevoeld. Enerzijds moest hij het standpunt van de Nederlandse regering vóór plaatsing van kruisraketten uitdragen. Anderzijds had hij daar persoonlijk, vooral op grond van zijn religieuze overtuiging, fundamentele bezwaren tegen. Na de droom besloot hij met zijn persoonlijk standpunt naar buiten te treden. Het kostte hem zijn baan en loopbaan.

Het verdere verloop laat zien hoe goed het kan zijn niet te zwichten voor zekerheid en zelfs ambtelijk plichtsbesef, maar te kiezen voor het eigen geweten. De breuk luidde een nieuwe start in, om niet te zeggen een nieuwe carrière, in de kerkelijke, en vooral interreligieuze wereld.

Hoewel, breuk? Ook in deze nieuwe wereld draait het in belangrijke mate om (interreligieuze) conferenties, die moeten uitlopen op gezamenlijke verklaringen waarmee 'verder gewerkt kan worden'. Het is een omgeving waar diplomatieke vaardigheden zeker hun nut bewijzen.

Evenmin onverminderd is Korthals Altes' zorg om de toekomst van de mensheid, die hem ook in het kruisrakettendebat tot stellingname dwong. Hij ziet drie gevaren: nucleaire dreiging, ecologische rampen en hevige sociale conflicten. Ze kunnen alleen bestreden worden, als de mensheid haar onverschilligheid ('een kolossale vergissing') tegenover het Transcendente overwint en op zoek gaat naar een nieuwe spiritualiteit. Zonder fundamentele omkeer gaat het mis.

Dat klinkt nogal aanzeggerig, en dat is het ook. Het essay waarin hij deze boodschap uiteenzet, draagt als titel Europa ontwaak! Met het uitroepteken van de boetepreek: bekeer u en herontdek de betekenis van het Transcendente, of anders gaat deze wereld ten onder. Om misverstanden te voorkomen, Korthals Altes wil niet, à la de paus, terug naar een 'christelijk Europa'. Hij pleit 'slechts' voor een herontdekking van de spirituele dimensie in onszelf als opstap naar nieuwe gevoeligheid voor het Transcendente.

Ik was het boek aan het lezen, toen zich de ramp in de Verenigde Staten voltrok. ,,Er bestaat bij mij geen twijfel over, dat indien de moderne mens te veel tijd blijft verspillen, voordat hij zich realiseert dat er een fundamentele verandering van houding vereist is, een reeks van grotere en kleinere rampen op ons afkomen.' Dat bleken ineens profetische woorden.

Helaas zie ik de kloof tussen de religies, en in het bijzonder die tussen christendom en islam, alleen maar dieper worden. Bovendien acht ik de kans groot dat de scepsis ten opzichte van religie door de aanslagen zal toenemen. Aan hoeveel gevoel voor menselijkheid het de vliegtuigkapers ook ontbroken mag hebben, aan een diep besef voor het 'Transcendente' ontbrak het hun, gelet op hun moslimachtergrond, niet. Besef van de Transcendente kan ook een pad zijn naar blind en onmenselijk fanatisme. Het maakt het pleidooi voor het opnieuw serieus nemen van de Transcendente, zelfs door een door en door fatsoenlijk en bewogen man als Korthals Altes er niet makkelijker op. Daar zit een eigenaardige tegenstrijdigheid in.

Analytisch heeft Korthals Altes met zijn sombere voorspellingen op dramatisch korte termijn gelijk gekregen. Tegelijk zijn de kansen op meer begrip en interreligieuze openheid vanuit een gedeelde relatie met het Transcendente tussen christenen en moslims sterk verkleind. Met de Transcendente van de islam moet je de komende tijd in net gezelschap maar liever niet gezien worden.

Toch geeft Korthals Altes goed aan, waar het in de komende eeuw, die met de ramp van vorige week echt begonnen lijkt, om zal draaien. Waarbij ik, zeker na 11 september, niet de nucleaire of milieubedreiging bovenaan zou zetten, maar de wereldwijde kloof tussen rijk en arm.

Sceptischer dan hij ben ik over de rol voor de georganiseerde godsdienst in het wegnemen van die bedreigingen. Zo weet ik ook niet, of we veel zullen opschieten met een protestants lobbycentrum in Brussel, die de mening van de Europese kerken aldaar moet doen horen, waar hij voor pleit. In het verleden waren het altijd individuen binnen het instituut kerk, die opkwamen voor liefde en humaniteit. Vaak tegen dat instituut in.

Het instituut is nodig. Maar vooral om individuen voort te brengen en spiritueel te voeden, die kerk en wereld de wacht aan kunnen zeggen. Zoals Korthals Altes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden