Review

Positieve en creatieve kanten van zich schamenSchaamte als nieuw kijkinstrument

Coert H. Lindijer, Tasten naar schaamte, Kampen 1995, f 29,90

JOHAN BLAAUW

Wie zich schaamt voelt zich al gauw minderwaardig, gekleineerd, vernederd of belachelijk. De Franse filosoof Emmanuel Levinas veronderstelt dat dit komt omdat iemand in de schaamte geconfronteerd wordt met “precies het feit van gebonden te zijn aan zichzelf, de radicale onmacht om te vluchten, om zich voor zichzelf te verbergen, de onontkoombare aanwezigheid van het ik bij zichzelf”.

Het verrassende van het boek Tasten naar schaamte van Coert Lindijer vind ik dat hij laat zien dat schaamte niet altijd negatief hoeft te zijn, maar ook creatieve mogelijkheden biedt. Zo kan schaamte helpen ogen die dicht waren, open te maken om iets op gang te brengen: kritisch zelfonderzoek, wil om het verkeerde te vermijden, een nieuwe koers varen. Lindijer noemt dit positieve schaamte.

Dit neemt niet weg dat er ook veel schaamte is die terecht moet worden overwonnen. Bijvoorbeeld wanneer ze mensen klein houdt en maakt dat ze zonder zelfrespect en vernederd leven. Negatieve schaamte. Het boek is helder opgebouwd. In een eerste verkenning neemt de auteur de lezer bij de hand om samen te kijken wat er gebeurt wanneer mensen zich schamen. De verschillen tussen schaamte en schuldgevoel komen aan bod alsmede de gevolgen van schaamte.

Daarna passeert een aantal beelden van schaamte de revue: de bijbel komt ter sprake en Nietzsches kijk op schaamte.

In aparte hoofdstukken wordt stilgestaan bij de film “Schaamte” van Ingmar Bergman en het oeuvre van Primo Levi.

Vervolgens wordt de schaamte verder verkend door in te gaan op de verhouding tussen narcisme en schaamte en stil te staan bij het feit “dat schaamte zich ook kan richten op een veel wijdere kring, op mensen die veraf zijn, op de hele wereld.” Het spoor van Bergman en Levi.

Inmiddels zijn we toe aan het praktijkgedeelte van het boek, waarin Lindijer ons laat zien hoe we op een goede manier met onze schaamte kunnen omgaan. Om te beginnen vindt hij het belangrijk onze schaamtegevoelens niet weg te stoppen, maar ze ernstig te nemen. Onder andere door ons serieus af te vragen of het negatief is of positief dat we ons schamen.

“In het eerste geval is onze schaamte eigenlijk onzinnig en moeten we proberen er zo snel mogelijk af te komen. In het tweede geval is ze een signaal waar we naar dienen te luisteren”.

Het andere hoofdstuk van het praktijkgedeelte gaat over hulpverlening en schaamte met voorbeelden uit de praktijk die van commentaar worden voorzien.

Het laatste hoofdstuk betreft de vraag wat dit nadenken over schaamte betekent voor de kijk op de mens en of schaamte een bijdrage kan leveren bij het zoeken naar goed en kwaad.

De balans opmakend blijkt schaamte herhaaldelijk te functioneren als alarmsignaal, schok, waarschuwing, eye-opener, motor. Schaamtegevoelens kunnen attenderen op wat inhumaan is. Zo helpt schaamte niet alleen het denken over goed en kwaad te verdiepen, het verbreedt het ook. “Wanneer we ons laten leiden door ons schaamtegevoel kunnen we terecht komen in de diepste lagen en de wijde ruimten van het menselijk bestaan en er stuiten op recht en onrecht, waarheid en leugen, goed en kwaad”.

Hoe je het ook wendt of keert schaamte blijft verbonden met veel pijn. Daarom verdiept Lindijer zich tenslotte in herstel. “Elke schaamte vraagt bij wijze van spreken om een eigen vorm van 'herstel'.” De beste aanduiding van wat er aan herstel bij beschaamde mensen kan plaatsvinden is 'heling', heel maken wat gebroken en verdeeld is. Daarbij hoort 'pijn' verzachten of wegnemen en helpen om weer 'gezond' en vernieuwd te functioneren. Heling duidt aan dat er iets in de mens zelf gebeurt.

Tasten naar schaamte heet het boek. Een pleidooi voor schaamte. Niet in de zin dat we ons meer moeten schamen, maar in de zin van: grotere aandacht voor het verschijnsel schaamte en er meer mee doen. Schaamte als nieuw kijkinstrument. Als iets dat dicht bij onszelf begint. Bij wat we zelf voelen en ervaren om te proberen vandaaruit nieuwe mogelijkheden bij onszelf te ontdekken.

Niet alleen een tastende poging, zoals Lindijer zijn boek omschrijft, wat mij betreft ook een geslaagde poging, alleen al omdat schaamte als instrument om te kijken naar onszelf en onze cultuur veel minder belast en 'versleten' is dan bijvoorbeeld begrippen als zonde of schuld. Wie met deze laatste conclusie moeite heeft mag 'Tasten naar schaamte' niet ongelezen laten. Wie hier geen moeite mee heeft trouwens ook niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden