Review

Polsslag van een ooit overmoedige natie

Na de aanslagen van 11 september kijkt Amerika met een andere blik naar zichzelf. Die blik is terug te vinden in speelfilms van Amerikaanse regisseurs. Het International Film Festival Rotterdam, dat woensdag begint, wijdt er een speciaal themaprogramma aan: 'Homefront USA'. Geen films meer waarin alles aan het eind vanzelf goed komt. Overmoed heeft plaats gemaakt vooor boosheid, zoals in het project Greendale van Neil Young. En voor angst voor het verlies van onschuld, in Elephant van Gus van Sant.

Een jongen van een jaar of zestien loopt door de gangen van zijn school. De camera, dicht op zijn huid, registreert de schoonheid en de openheid die bij zijn jeugd horen. Zijn kleding is losjes, zijn gebleekte haar waaiert uit. Hij is een en al contrast met de koele sfeer van het immense schoolgebouw.

De jongen groet medeleerlingen en loopt naar buiten. Hij speelt even met een springend hondje. Dan passeert hij twee in camouflagekleding gestoken jongens die het gebouw ingaan. Ze kijken grimmig en ze dragen zware tassen. Een van hen gromt: ,,Ga weg hier, er gaan heel erge dingen gebeuren.''

Als kijker zinkt de moed je in de schoenen. Je krijgt buikpijn als je denkt aan de onschuld en de speelsheid van de jongen. De Amerikaanse filmmaker Gus van Sant reflecteert in 'Elephant' in poëtische, wijde cirkelbewegingen op een van de meest traumatische gebeurtenissen in hedendaags Amerika: de schietpartij in voorjaar 1999 op de Columbine Highschool in Colorado, waarbij veertien mensen werden vermoord. 'Amerika heeft z'n onschuld verloren' klonk het in het land. Die woorden werden daarna vaker gehoord: na de rampzalige presidentsverkiezingen in 2000. En een jaar daarna, op 11 september 2001.

De filmtitels van het compilatieprogramma Homefront USA zeggen genoeg: 'War', 'United States in a Chaotic World', 'Weapons of Mass Destruction', 'George W. Bush: Superstar?' En zo ver zijn deze titels niet van de realiteit verwijderd. De huidige president is aan de macht gekomen na chaotische verkiezingen, de dotcom-euforie is verdwenen, de economie heeft een klap gekregen, het land is verwikkeld in een frustrerende militaire strijd op afstand en op eigen bodem wordt nog steeds rekening gehouden met terroristische aanslagen.

Veel Amerikaanse filmmakers hebben de laatste jaren besteed aan nationaal zelfonderzoek: waar staat hun land voor? Hebben de waarden waarmee ze zelf zijn opgegroeid nog zeggingskracht?

De maker van 'Just Another Day in the Homeland' biedt een spontaan ogende inventarisatie van opinies van gewone Amerikanen op straat, net na het begin van de oorlog in Irak. Sommige geïnterviewden slaan er enthousiast de bijbel op na om te onderstrepen dat het einde der tijden nu echt nabij is. Anderen veinzen onnozelheid om zich op de vlakte te kunnen houden. 'The water?' vraagt een zeiler die juist op zijn boot stapt. 'Oh, the war...' Maar uit de beste beelden in de film blijkt dat veel Amerikanen hun vrijheid om hartgrondig met elkaar van mening te verschillen heel serieus nemen. Tijdens demonstraties gaan voor- en tegenstanders van Bush' politieke stappen elkaar gepassioneerd te lijf. Met woorden, alleen mer woorden.

In 'Independent Media in a Time of War' staat de persvrijheid centraal. In deze degelijk gemaakte documentaire wordt overtuigend betoogd dat grote Amerikaanse televisiestations als CNN zich in hun verslaggeving van de strijd in Irak teveel laten regeren door de agenda van overheid en leger. Ze zouden te weinig oog hebben voor verhalen van burgerslachtoffers en voor tegenstromen als de vredesbeweging.

Andere films zijn veel implicieter van opzet. Een kunstenares filmde de ruimtes rondom haar studio in een gebouw dat even later niet meer zou bestaan: het World Trade Center in New York. Met dubbele gevoelens kijkt ze in de korte film 'A Room with a View in the Financial District' terug op beelden die inmiddels een macabere lading hebben.

Uit de films spreekt een hunkering naar reflectie en bezinning, een behoefte de eigen omgeving met nieuwe ogen te bekijken, ordening aan te brengen in indrukken en gedachten. Ernst, kortom.

Deze films zou je kunnen zien als kritische tegenhanger van de films voor het brede publiek, die Amerika's dominante filmindustrie ondertussen nog altijd in daverend tempo voortbrengt. Maar wie terugblikt op het afgelopen jaar kan zich nauwelijks onttrekken aan de indruk dat ook Hollywood is bevangen door een zekere ernst, misschien zelfs wel zwaarmoedigheid.

Neem bijvoorbeeld de zomerse kassuccessen. In voorgaande jaren werden we in die tijd van het jaar naar de bioscoop gelokt voor doemfilms vol hoogmoed waarin de menselijke beschaving werd bedreigd door monsters ('Godzilla'), natuurrampen ('Volcano'), juichende buitenaardse mannetjes ('Mars Attacks!') of meteorieten ('Armageddon'). In de optimistische, decadente jaren negentig kon rampspoed op rampspoed worden gestapeld en uiteindelijk door een paar ondernemende types in een ferme handomdraai worden afgewend. Maar hoogmoed en ironie hebben hun tijd gehad. Een recente zomerhit als de stripverfilming 'Hulk' bleek geen oppervlakkig actiespektakel, maar een tragisch verhaal over een getormenteerde man.'The Matrix Reloaded' en 'Pirates of the Caribbean' nemen nadrukkelijk afstand van de alledaagse werkelijkheid.

Actiefilms waarin geweld als bron van absurde, zwarte humor fungeert, zoals 'Men in Black' en 'Pulp Fiction', zijn een tijdlang maatgevend geweest. Nu lijken ze plaats te maken voor verhalen waarin het efféct van geweld centraal staat. Niet zelden wordt geweld gepleegd door ongeïdentificeerde, gezichtloze daders zonder helder motief. Zoals in 'Phone Booth', waarin een New Yorker in een telefooncel wordt gevangen gehouden door een onbekende scherpschutter. Clint Eastwoods veelgeprezen 'Mystic River' is op het oog een whodunit over de moord op een tienermeisje. Maar de film is bovenal een tragedie met Shakespeariaanse trekken over onuitsprekelijk verdriet na willekeurig geweld. De rouwenden, gefrustreerd over zoveel machteloosheid, veroorzaken op hun beurt nieuw geweld, niet in staat een afgewogen rechtspraak af te wachten. De analogie met de psychische nood van Amerika na 11 september ligt voor de hand.

Het ik-tijdperk is geweest. Nu gaat het weer om waarden als loyaliteit, autoriteit, patriottisme, militaire plicht en kameraadschap. 'Master and Commander', een oorlogsfilm op zee ten tijde van Napoleon, met Russell Crowe in de hoofdrol, draagt die waarden zonder ironie uit. 'Cold Mountain', genoemd als kanshebber voor een Oscar, vertelt over twee mensen die de Burgeroorlog achter zich willen laten en die samen verder willen. In het recente Tom Cruise-vehikel 'The Last Samurai' komt een Amerikaanse militair terug op zijn opdracht rond 1870 het Japanse keizerlijke leger van vuurwapens te voorzien. Het kost niet veel moeite om hierbij te denken aan Amerikaanse wapenleveranties aan staten die zich later tegen de VS hebben gekeerd. ,,Deze wapens kunnen ook tegen het Westen worden gebruikt'', klinkt het een keer.

Natuurlijk worden er jaarlijks in Hollywood meer films gemaakt dan dit handjevol. Maar dat deze willekeurige greep uit kaskrakers zulke zware thema's oplevert, is geen toeval. Ook in de commerciële Amerikaanse filmwereld lijken filmmakers tegenwoordig uit te gaan van de kwetsbaarheid van het menselijk bestaan.

Die vertaalt zich overigens niet in rechtstreekse kritiek op de huidige Amerikaanse regering. Daarvoor zijn de commerciële belangen te groot en misschien ook wel de ijdelheid van filmmakers. Zij vinden het zonde om hun miljoenenbudget te gebruiken vor een film die kanttekeningen plaatst bij de huidige politiek. Liever iets gemaakt voor de eeuwigheid.

Toch moet het wel heel gek lopen willen er in de toekomst geen films worden gemaakt die nadrukkelijk stilstaan bij nationale trauma's als 11 september en de oorlog in Irak. In dit genre zijn er voorbeelden genoeg, ook van grote publieksfilms. Het Watergate-schandaal leverde 'All the President's Men' op, de moord op Kennedy een film als 'JFK', de Golfoorlog werd vertaald in 'Three Kings'. De Vietnam-oorlog inspireerde tot meer titels. Maar die films werden pas gemaakt toen in de realiteit de afloop duidelijk was geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden