Review

Plattegrond Vlissingen was militair geheim

De stadsplattegronden van Jacob van Deventer. Uitgave: Stichting Jacob van Deventer/Canaletto, Alphen aan den Rijn. f 250 gulden per map. Losse kaarten met tekstblad f 19,50 per stuk.

De kaarten van de Zeeuwse steden gingen verloren bij een brand in het Middelburgse Rijksarchief en werden nooit openbaar gemaakt. Tot voor kort dan, want op een studiedag in de Zeeuwse hoofdstad kwamen de kopieën op tafel die al die eeuwen in Madrid zijn bewaard.

“Het is een bijzondere uitgave voor ons,” vertelt de Zeeuwse consulent regionale geschiedbeoefening A. de Klerk, “omdat deze, heel betrouwbare kaarten nooit eerder tot onze beschikking waren. De Spaanse koning had ze laten maken om militaire redenen en ze waren dus geheim. De versies ervan die in Middelburg werden bewaard (de 'minuten'), gingen bovendien door brand verloren in 1941. En omdat een paar jaar geleden bekend werd dat Zeeland de vrede met Spanje, in 1648 nooit officieel schijnt te hebben geratificeerd, zijn die plattegronden dus in feite altijd dienstgeheim gebleven. Met het publiceren van de netkaarten (de handgetekende kopieën van de minuten) die in Madrid bewaard werden is, zou je kunnen zeggen, de vrede met Zeeland eindelijk getekend.”

Omstreeks 1550 gaf Filips II van Spanje aan Jacob van Deventer de opdracht alle steden in de Spaanse Nederlanden in kaart te brengen, wat hij in 1570 volbracht had. Van het persoonlijk leven van Van Deventer, die de titel 'keizerlijk-koninklijk geograaf' droeg, is nauwelijk iets bekend. Zijn moeder was ongehuwd bij zijn geboorte. Door toedoen van een bemiddelde oom kon hij zich inschrijven op de universiteit van Leuven, waar hij wiskunde, geneeskunde en later landmeetkunde studeerde. Na 1542 woonde hij te Mechelen, waar hij een tiental jaren later de opdracht kreeg “te visiteren, meten ende bescryven alle de steden van onsen landen van herwerts overe, mitsgaders die rivieren ende omliggende vlerken ende dorpen...”

Er is een bevelschrift tot betaling van Filips ll bekend, waaruit blijkt dat Van Deventer tweehonderd gulden per jaar vergoed kreeg, plus vakantiegeld. En ook bewaard zijn enkele vrijgeleide-brieven om de steden te bezoeken. In 1572 vluchtte hij naar Keulen wegens onlustdreigingen en nam al zijn werk mee. Zijn huis en zijn bezittingen werden echter na zijn dood geconfisqueerd, toen bleek dat hij voor de koning van Spanje had gewerkt. Pas in de 19e eeuw kwamen zijn kaarten weer boven water op een veiling, waarna ze in rijksarchieven werden bewaard.

Zijn stadsplattegronden, waarop alle straten, toegangswegen, vestingwerken en belangrijke gebouwen natuurgetrouw in miniatuur zijn weergegeven, waren van het grootste belang voor de regionale geschiedbeoefening in Nederland, want in nauwkeurigheid kende Van Deventer zijn gelijke niet. Naast het opmeten met zijn voetstappen maakte hij ook gebruik van de toen nieuwe methode van driehoeksmeting. Bij opgravingen kan men nu precies lokaliseren wat voor gebouwen er hebben gestaan in de late middeleeuwen en zelfs hoe ze er hebben uitgezien. Op de kaart van Vlissingen zijn bijvoorbeeld alle wind- en watermolens ingetekend en zelfs, langs de zeelijn, de minuscule galgjes van terechtstellingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden