Review

PETER HEBBLETHWAITE EEN BIOGRAAF OP DE HAND VAN PAUS PAULUS VI

Peter Hebblethwaite (62) is een van 's werelds best geinformeerde en meest invloedrijke 'vaticanista's'. “Of ik ontmoedigd raak door al dat stiekeme Vaticaanse gedoe? Integendeel, het stimuleert me juist enorm. Ik heb vaak reuze binnenpret als ik zie hoe zo'n kleine monsignore van de curie met een vroom gezicht tracht me wat op de mouw te spelden. Dat houdt je gezond.” In zijn nieuwste biografie schetst de roemruchte kerkelijk journalist paus Paulus VI - die van Humanae Vitae - als een onderschat persoon. “Hij heeft er recht op dat het valse, uiterst negatieve beeld dat van hem is gecreeerd, wordt rechtgezet. Peter Hebblethwaite: Paul VI, the first modern pope. Harper Collins, London; 749 blz - f 110,10. Import. Nillson & Lamm.

TON CRIJNEN

Peter Hebblethwaite (62) behoort tot een van 's werelds best geinformeerde en meest invloedrijke 'vaticanista's'; dat merkwaardige gilde der godsdienstige 'kremlinologen', permanent bezig met het analyseren van wat het Vaticaan doet en zegt. Flegmatiek, ironisch, en zo binnensmonds pratend dat zelfs de uiterst gevoelige bandrecorder het soms laat afweten, lijkt hij het prototype van de Engelsman. Hoewel de vormeloze korte broek en het vale overhemd ook zuidelijke invloeden doen vermoeden.

In zijn werkkamer heerst een geruststellende chaos. Overal boeken, tijdschriften, knipsels, brieven en aantekeningen. Uit het niet komt een fles sherry te voorschijn, voor de gast. Die hoeft overigens niet in zijn eentje te drinken, de gastheer vult met strakke regelmaat ook het eigen glas. De juiste sfeer voor een gesprek op niveau. Hij zegt: “Ik geloof, en daarin verschil ik van mening met mijn vrouw, dat de opvolger van Johannes Paulus II minder autoritair zal zijn, meer 'adem' zal geven aan lokale kerkprovincies, de theologen een grotere speelruimte zal verschaffen.”

Naar het waarom gevraagd: “Aangezien de omgekeerde aanpak de kerk niet verder heeft geholpen. Men koos JPII in 1978 omdat zijn voorganger, Paulus VI, de teugels te veel zou hebben laten vieren. Sindsdien is er 'gezag' in de kerk. Heeft dat de kerk vooruitgeholpen? Nee. Het heeft alleen geleid tot verdeeldheid, vervreemding en verstarring.”

“En ook al is tegen de tijd dat er een nieuwe paus moet worden gekozen het merendeel van de kardinalen door de huidige paus benoemd, toch zullen ook die zich niet kunnen onttrekken aan het overlevingsinstinct, volgens sommigen de Heilige Geest, waardoor de kerk zich al die eeuwen heeft laten leiden. Dat instinct zegt dat er situaties zijn waarin je je aan de feiten dient aan te passen, ten einde het voortbestaan van de r.-k. kerk veilig te stellen.”

Peter Hebblethwaite bericht over het wel en vooral het wee van de rooms-katholieke kerkleiding in gezaghebbende periodieken als de Amerikaanse Catholic Reporter en de Engelse Tablet. Daarnaast schrijft hij met de regelmaat van de klok internationaal veelgelezen boeken. Dat laatste vormt trouwens de aanleiding voor ons gesprek. Sinds kort ligt in de Engelse en Amerikaanse boekhandels een nieuwe 'Hebblethwaite', een monumentale biografie over paus Paulus VI, jarenlang de rechterhand van Pius XII.

Tijdens een vorig gesprek, kort na het uitkomen van zijn hooggeprezen biografie over Paulus' voorganger Johannes XXIII, zei hij desgevraagd: “Of ik ontmoedigd raak door al dat stiekeme Vaticaanse gedoe? Integendeel, het stimuleert me juist enorm. Ik heb vaak reuze binnenpret als ik zie hoe zo'n kleine monsignore van de curie met een vroom gezicht tracht me wat op de mouw te spelden. Dat houd je gezond.”

Geboren in Manchester trad Hebblethwaite op z'n zeventiende in bij de jezuieten. Hij studeerde filosofie in Frankrijk, en Duits en Frans in Engeland. Tijdens de slotzitting van het tweede Vaticaans concilie werkte Hebblethwaite in Rome als verslaggever van het Britse jezuietentijdschrift The Month, waarvan hij in 1967 hoofdredacteur werd. Hij schreef in die tijd al boeken, over onderwerpen varierend van de Franse katholieke romancier Georges Bernanos tot en met het atheisme.

Begin 1974 stapte Hebblethwaite uit de orde: “Geen van beide partijen koesterde hard feelings.” Daarna begon zijn roemruchte carriere als kerkelijk free-lance journalist.

In Peter Hebblethwaite's wat vervallen huis aan de rand van Oxford komen alle draden samen. Hij woont er met zijn vrouw Margareth, ook een gerenommeerd schrijfster over religieuze zaken, en hun drie kinderen. “Waarom Oxford? Je hebt hier een relatief grote roomse gemeenschap. Daarnaast trok het intellectuele milieu van de universiteitsstad, en het feit dat er een internationale school is voor de kinderen.”

Hebblethwaite is bijna de helft van het jaar onderweg: naar Italie, Australie, de Verenigde Staten. Zeker bij hem geldt dat wie lange reizen maakt, veel kan verhalen. Zoals over de Romeinse prelaat die 'vertrouwelijke'

informatie verkocht aan het ene persbureau om ze, eveneens tegen betaling, bij het andere als 'informele spreekbuis van het Vaticaan' weer tegen te spreken. Of over curiekardinaal Bacci die onder Pius XII en Johannes XXIII een groot deel van de werktijd doorbracht met het verzinnen van Latijnse benamingen voor zaken als helikopter en ritssluiting.

En dan is er nog het verhaal van het bezoek dat Paulus VI eind 1964 bracht aan het Ethiopisch College in Rome. Het enthousiasme van de priesterstudenten was nauwelijks te temperen. Ze sloegen op drums, leefden zich uit op het slagwerk, klepperden met castagnettes, schreeuwden hun kelen schor. 'Ik weet het niet zeker' zei mgr. Thomas d'Esterre Roberts, voormalig aartsbisschop van Bombay, tegen een curieprelaat die nijdig vroeg wanneer ze nou eindelijk eens ophielden met al dat lawaai, 'maar ik denk dat ze voorbereidingen treffen om een kardinaal te koken.'

Zijn nieuwe biografie over Paulus VI karakteriseert Peter Hebblethwaite als 'een moeilijke klus' waaraan hij met onderbrekingen zeven jaar heeft gewerkt.

Moeilijk maar niet, zoals de Vaticaanse gezant in Groot-Brittannie aartsbisschop Luigi Barbarito meent, 'onmogelijk'.

Toen Hebblethwaite tijdens het schrijven hem een hoofdstuk ter beoordeling voorlegde - “het ging om de passage waarin wordt beschreven hoe de 79-jarige, ziekelijke paus in 1976 serieus overwoog af te treden; Barbarito was daar getuige van” -, schreef hij terug: 'U realiseert zich ongetwijfeld dat het onmogelijk is om een waarheidsgetrouw en objectief beeld van het leven van een paus te schetsen voordat alle officiele documenten gepubliceerd zijn. Dat betekent in dit geval dat we moeten wachten tot in de volgende eeuw.”

Hebblethwaite blijft een andere mening toegedaan, al is hij benieuwd of uit het zaligmakingsproces dat rond Paulus VI is gestart, en waarbij wel uit de voor 'gewone' historici tot 2034 gesloten Vaticaanse archieven mag worden geput, nog zaken komen die het door hem geschetste beeld van de Italiaanse paus ingrijpend zullen wijzigen.

Levend in de schaduw van 'de goede paus Roncalli' en mede daardoor tijdens zijn eigen, lange pontificaat (1963-1978) afgeschilderd als een Hamletfiguur, is Paulus VI volgens Hebblethwaite een onderschat persoon. In tegenstelling tot wat de publieke opinie dacht en wat r.-k. kerkleiders, paus Johannes Paulus II voorop, nog steeds suggereren, was hij bepaald niet de aarzelaar en de zwakkeling die men reeds bij zijn leven van hem maakte. Vandaar de ondertitel van Hebblethwaite's nieuwe biografie: 'De eerste moderne paus'.

Om nadere uitleg gevraagd: “Paulus VI bracht het proces van kerkelijke modernisering dat het tweede Vaticaans concilie belichaamde en door zijn voorganger was begonnen niet alleen tot een goed einde, maar hij zorgde er ook voor dat de concilie-besluiten in praktijk werden gebracht. Hij hervormde de curie, gaf de oecumene nieuwe impulsen, en introduceerde via het instituut van de bisschoppensynode het beginsel van bisschoppelijke collegialiteit. En dit alles zonder dat het leidde tot tweedracht binnen de kerk of tot een 'revolte' binnen het Romeins bestuursapparaat.” “Had de bisschoppensynode van 1971 niet zitten te slapen, had men de pauselijke hint opgepakt, dan was het zelfs mogelijk geworden in noodsituaties gehuwde mannen tot het priesterambt toe te laten.”

“Nu onder Johannes Paulus II veel van bovengenoemde zaken zijn of worden teruggedraaid, beginnen sommigen Paulus VI geleidelijk in een ander, veel positiever licht te zien. Als je zijn pontificaat diepgaand bestudeert en met name zijn toespraken, encyclieken en herderlijke brieven goed analyseert, komt het beeld naar voren van een man die met zijn gezicht naar de wereld stond. Overigens zonder zijn eigen principes te verloochenen, of de rooms-katholieke identiteit en traditie zoals hij die zag prijs te geven.”

“Soms maakte de paus daarbij fouten, was hij te zorgelijk, probeerde hij te veel te schipperen tussen rechts en links. Maar om hem daarom af te schilderen als een autoritaire, buiten de alledaagse realiteit staande bullebak, zoals bij jullie Van Kilsdonk heeft gedaan, is even unfair en onjuist als omgekeerd te beweren dat hij zich door de 'modernisten' het kerkelijk roer uit handen heeft laten nemen, waardoor die het erfgoed ongehinderd in de uitverkoop konden doen.”

“Wat Nederland betreft: de maatregelen die hij - na lang aarzelen - nam, hadden niks te maken met onderdrukking van een lokale kerk, maar alles met pogingen om het gezag te versterken van bisschoppen die in zijn ogen de greep op het kerkvolk dreigden te verliezen. Dat hij de zaak verkeerd inschatte, mede het gevolg van slecht communicatiebeleid van jullie episcopaat, ontkracht het bovenstaande niet.”

“Paulus VI was ook niet de tragische Don Quichote die de huidige leiding in het Vaticaan ons voorschotelt. Zeker, hij miste het charisma van Pius XII, de jovialiteit van Johannes XXIII en het populisme van Johannes Paulus II. Maar daar staat tegenover dat Montini menselijker was dan Pacelli, meer diepte bezat dan Roncalli en in particuliere gesprekken een grotere uitstraling had dan Wojtyla. De Amerikaanse feministe Betty Friedan vond hem tijdens een prive-audientie 'veel menselijker dan ik had gedacht.”

“Mijn boek is zeker geen hagiografie. Ik veeg blunders die Paulus VI heeft begaan - bijvoorbeeld het negeren van het collegialiteitsprincipe bij het eenzijdig afkondigen van de encyclieken over celibaat en geboorteregeling - niet onder de mat. Maar ik vind dat hij er recht op heeft dat het valse, uiterst negatieve beeld dat men van hem heeft gecreeerd, wordt rechtgezet.

Vandaar dit boek.'

Niets heeft het publieke imago van Paulus VI ernstiger aangetast dan de pauselijke encycliek die hij op 25 juli 1968, nu dus een kwart eeuw jaar geleden, uitvaardigde onder de titel Humanae vitae. Daarin wees de paus alle kunstmatige middelen tot geboorteregeling - inclusief de toen net ontwikkelde 'pil' - als ongeoorloofd van de hand. De enige manier waarop katholieken hun kindertal mochten regelen was via algehele of periodieke onthouding.

En al suggereerde de Vaticaanse krant L'Osservatore Romano dat heel de wereldkerk jubelend opveerde bij het horen van de pauselijke boodschap, in werkelijkheid werd de encycliek in West-Europa en Noord-Amerika massaal afgewezen. Voor miljoenen roomskatholieken daar vormde Humanae vitae een pyschologisch keerpunt. Sindsdien kijken ze anders, dat wil zeggen kritischer, aan tegen het kerkelijk gezag. Paus en Vaticaan hebben sterk aan geloofwaardigheid ingeboet.

Hoewel Hebblethwaite de encycliek nog steeds geen wonder van schoonheid vindt - daarvan getuigt de opdracht in zijn boek: 'Ter herinnering aan John F. X.

Harriott, slachtoffer van Humanae vitae' - neemt hij Paulus toch in bescherming tegen de kritiek als zou diens encycliek het produkt zijn geweest van een onwetende celibatair die binnendrong in de privacy van de echtelijke slaapkamer, om er met harde hand een seksuele moraal op te leggen die kant noch wal raakte.

“Paulus VI had zich intensief in de hele materie verdiept. De encycliek die daar het resultaat van vormde, mocht dan wel aan duidelijkheid niets te wensen overlaten, ze was echter heel wat minder autoritair en absoluut dan het concept dat de beruchte prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer, kardinaal Ottaviani de paus had voorgelegd.”

“Daarin was sprake van het bedrijven van doodzonde bij het negeren van deze onfeilbare uitspraak. Beide kwalificaties werden door Paulus VI geschrapt. In plaats daarvan liet hij een passage inlassen waarin de priesters op het hart werd gedrukt compassie te hebben met hen die zich niet aan de richtlijnen van de pauselijke encycliek konden houden. En, nog opmerkelijker, de paus nodigde de gelovigen uit om hun instemming te betuigen met Humanae vitae. Niet bepaald de toon van een ongevoelige tiran die anderen zijn wil oplegt.”

Hebblethwaite wil nog twee andere “hardnekkige fabels” uit de wereld helpen: het verhaal dat Paulus VI het vraagstuk van de kunstmatige geboorteregeling van de Concilie-agenda zou hebben afgevoerd (“dat had zijn voorganger al gedaan, op advies van de Belgische kardinaal Suenens; die was bang voor een conservatieve reactie”), en dat hij de conclusies negeerde van de meerderheid van zijn eigen studie-commisie (“hij nam de bevindingen - 'de rooms-katholieke opstelling met betrekking tot kunstmatige anticonceptie kan niet met redelijke argumenten worden gestaafd' - wel degelijk zeer serieus.

Hij deelde ze alleen niet, wat zijn goed recht was.').

Hebblethwaite: “Veel critici hebben Paulus VI verweten dat hij Humanae vitae heeft uitgevaardigd uit angst dat als de kerk op een punt zou toegeven dat ze zich vergist had, ze dat ook op andere terreinen zou moeten doen, waardoor haar gezag onherstelbaar zou worden ondermijnd. In werkelijkheid speelde dat een ondergeschikte rol. Zijn bezwaar was meer filosofisch van aard.

Geslachtsgemeenschap in het huwelijk is een menselijke daad, een 'actus humanus' zoals de middeleeuwers zeiden. Ze heeft een intrinsieke, door God gegeven betekenis: het steeds opnieuw bevestigen van de liefdesband tussen de partners. Dat kan alleen als men daarbij de mogelijkheid van het krijgen van kinderen openlaat. Die samenhang vormt de kern van de encycliek.'

“Paulus VI was niet zo simpel om, zoals zijn critici menen, te stellen dat elke vrijpartij uitsluitend tot doel moest hebben kinderen te verwekken. Hij meende wel dat het geheel loskoppelen van die verbinding de deur zou openzetten voor een scala aan verwerpelijke seksuele praktijken.”

In een gesprek met mgr. Edouard Gagnon - de uiterst timide voorzitter van de pauselijke commissie voor het gezin - over Humanae vitae, zei Paulus VI: 'Wees maar niet bang, binnen twintig jaar zullen ze mij een profeet noemen.'

Nu, 25 jaar na het uitvaardigen van de nog steeds geldende encycliek, aan Peter Hebblethwaite de hamvraag of de paus uiteindelijk toch gelijk heeft gekregen. Hij zegt: “Ik ben geneigd daar gedeeltelijk met 'ja' op te antwoorden.”

“Het is immers onmiskenbaar dat 'de pil', naast positieve effecten, ook het nadeel van een grotere promiscuiteit en in het verlengde ervan het ondermijnen van de relatietrouw tot gevolg heeft gehad. In een wereld die moet leven met de rampzalige gevolgen van de aids-epidemie is daar de laatste jaren nog het aspect van de volksgezondheid bij gekomen. En de vraag van sommige feministes: Waarom zou ik mijn lijf volstouwen met onnatuurlijke stuff? Het tijdelijk afzien van seks, vroeger weggehoond als 'clericaal gezwets', wordt nu zelfs uitgebreid besproken in allerlei glossy-bladen.”

Paulus VI voorzag ook eerder dan anderen dat kunstmatige contraceptie zich kan keren tegen de armen in de Derde Wereld. De bedenkelijke bevolkingspolitiek van landen als India en China, maar ook de anti-conceptie-eis van IMF en Wereldbank als voorwaarde voor financiele steun bevestigen zijn vrees. Niet voor niets werd de encyliek in Afrika, Azie en Latijns-Amerika heel wat positiever ontvangen dan bij ons in het Westen.'

Als de bandrecorder al uitstaat zegt hij: “Ik wil met mijn boek de lezers geen positieve mening over Humanae vitae opdringen, wat ik alleen probeer aan te tonen is dat het geen nonsens-stuk is, maar serieuze aandacht verdient.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden