Review

Persoonlijk document over eigentijds dilemma

“Het is verdrietig om te zeggen maar een zwarte rand markeert onze onschuldige dagen. . .” zegt de Italiaanse schrijfster Rosetta Loy. Haar 'onschuldige dagen' (ze is geboren in 1931) speelden zich af in een buitengewoon 'schuldige' tijd.

Over de Tweede Wereldoorlog heeft ze een boek geschreven, 'Het woord jood' ('La parola ebreo'), waarin ze naast jeugdherinneringen ook een historisch kader van de jodenvervolgingen in Italië en Europa probeert te schetsen. Verhalen over haar onbekommerde jeugd als klein meisje in een welgestelde familie met veel personeel, gouvernantes, vakanties in de bergen en aan zee, worden afgewisseld door historische feiten over de jodenvervolgingen in Europa en Italië, en met name over de rol die de katholieke kerk daarin heeft gespeeld.

Rosetta Loy stamt uit een goedkatholieke familie voor wie de houding van de kerk zeker belangrijk moet zijn geweest. Vanaf het moment dat de eerste beperkende maatregelen tegen de Joden werden afgekondigd, heeft paus Pius XI zich herhaaldelijk uitgesproken tegen de rassenwetten, maar hij ondervond steeds meer weerstand van zijn naaste omgeving.

Vlak voor zijn dood, in 1939, liet Pius XI de Amerikaanse jezuiet LaFarge een encycliek schrijven dat het racisme en het nationalisme moet veroordelen: 'Humani Generis Unitas'. Dit document was bij zijn dood verdwenen en dook pas twintig jaar later weer op.

Het is moeilijk voor te stellen welke invloed zo'n encycliek op het geweten van miljoenen katholieken zou hebben gehad. De paus die na hem gekozen wordt, Pius XII, is zijn absolute tegenpool. Behalve in zeer bedekte termen heeft hij zich nooit tegen het fascistische bewind of de jodenvervolgingen uitgesproken. Zelfs toen honderden priesters in Polen werden opgepakt zweeg Rome.

Maar Loy wijst niet alleen met een beschuldigend vingertje naar het Vaticaan. Ze vraagt zich ook af waarom zij zelf, hoe jong ze ook was, nooit heeft nagedacht toen mensen uit haar naaste omgeving verdwenen. Haar ouders waren weldenkende mensen en haar vader was zeker geen fascist, maar actief verzet hebben ze nooit gepleegd. Alleen haar broer heeft nog een halfslachtige poging gedaan zich bij de partizanen te voegen.

Jaren later heeft Loy pogingen gedaan te achterhalen wat er met hun Joodse kennissen en buren was gebeurd, om te ontdekken dat ze bijna allemaal de oorlog niet hebben overleefd. Een trieste conclusie van een integer boek.

Het is jammer dat het boek wat onevenwichtig is. De jeugdherinneringen zijn mooi en gevoelig beschreven, veel van de historische feiten, vooral waar het de kerk en de situatie in Italië betreft, kende ik niet, maar de schrijfster gaat uit van totale onkunde bij de lezer. Daardoor vertelt ze ook veel dat aan de meeste Nederlanders wel bekend zal zijn. Maar uiteindelijk is het boek vooral een persoonlijk document over haar eigen dilemma, een dilemma waar veel mensen nog steeds mee worstelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden