null Beeld

Het oog vanDe Wolf

Paula Rego toonde de gruwelen van een illegale abortus in stemmig pastel

Kunsthistoricus Joke de Wolf richt de blik op een kunstwerk dat bij de actualiteit past. Deze week: abortus.

Joke de Wolf

De vrouw kijkt boos en overtuigd tegelijk. Ze zit op de rand van een bed, ze leunt naar achter, haar blote benen steunen op de leuningen van twee krakemikkige vissersstoeltjes. Kunstenaar Paula Rego tekende hier in 1998 een vrouw die op het punt staat een illegale abortus te laten uitvoeren.

Die praktijk kan ook in delen van de Verenigde Staten weer gangbaar worden, nu het Hooggerechtshof heeft besloten dat abortus niet meer automatisch is toegestaan. Een staat mag zwangerschapsonderbreking voortaan weer verbieden.

Kunstenares Paula Rego werd geboren in Portugal in 1935. Ze woonde en werkte al vanaf haar zestiende in Engeland en had een grote afkeer van het conservatieve regime van António Salazar. Mede daarom zou ze tot haar dood op 8 juni 2022 een grote betrokkenheid tonen bij haar geboorteland.

Mislukt abortusreferendum

In 1998 mislukte in Portugal een referendum om abortus te legaliseren: de kiesdrempel van vijftig procent van de stemgerechtigden werd niet gehaald en de meerderheid stemde tegen. Rego was woedend.

Ze maakte als reactie een serie tekeningen met pastelkrijt, waarin ze vrouwen afbeeldt die zo’n illegale abortus ondergaan. Ieder jaar werden er tussen de vijfentwintig- en vijftigduizend abortussen uitgevoerd op die manier: onveilig, onprofessioneel en levensgevaarlijk.

Untitled no. 5, uit de serie ‘Abortion’ van Paula Rego (1998). Beeld  Courtesy Marlborough Fine Art
Untitled no. 5, uit de serie ‘Abortion’ van Paula Rego (1998).Beeld Courtesy Marlborough Fine Art

Hoewel er geen bloedingen of expliciete handelingen te zien zijn, zijn de beelden aangrijpend. De vrouwen zitten alleen op hun eigen kamer, zonder contact met de buitenwereld. Op een paar tekeningen moet de ingreep nog uitgevoerd worden, op andere is het al gebeurd, en zit, staat of ligt de vrouw met veel pijn nog steeds alleen in haar kamer.

Rego zei er zelf over: “Ik wilde de vrouwen recht van voren tonen, maar zonder bloed of andere misselijkmakende details, omdat mensen er dan niet naar zouden kijken. En wat je wil, is mensen laten kijken, met mooie kleuren en overtuiging, zodat mensen naar alle aspecten van het leven kijken.”

Voor het eerst een zo realistische blik

Niet eerder toonde een kunstenaar deze situatie zo realistisch en eerlijk tegelijk. Niet omdat abortus iets nieuws was, maar omdat mannen, ondanks hun directe betrokkenheid bij de zwangerschap, zelden aanwezig waren bij deze situaties, op z’n hoogst een hand hebben vastgehouden. De meeste vrouwelijke kunstenaars schaamden zich mogelijk te veel om abortus tot onderwerp van hun kunst te maken.

De onverschrokkenheid van de vrouwen in Rego’s serie maakte indruk. Ze maakte ook een serie prenten in zwart-wit, zodat ze makkelijker verspreid konden worden in de Portugese media. In 2007, toen Portugal opnieuw een referendum organiseerde, stemde bijna zestig procent vóór legalisering van abortus. Hoewel de kiesdrempel van vijftig procent opnieuw niet werd gehaald, accepteerde het parlement de uitkomst.

Kort voor haar dood vertelde Rego pas dat ze zelf als student meerdere abortussen had ondergaan. Tot dan toe had ze dat verzwegen, omdat ze bang was dat het de interpretatie van de tekeningen zou beïnvloeden. Ze was geen slachtoffer, wilde ze benadrukken. Rego was in de eerste plaats een strijdbare kunstenaar. Het is een groep mensen, waaraan in de VS de komende tijd grote behoefte zal zijn. Wegkijken is nog steeds heel makkelijk.

Lees ook:

Twee films over ongewenste zwangerschappen: in L’événement overheerst de schaamte, Ninjababy is luchtig

Een halve eeuw ligt er tussen de ervaringen van de Franse Anne in L’événement en de Noorse Rakel in Ninjababy. Wat de jonge vrouwen verbindt, is dat ze allebei ongewenst zwanger zijn. En dat ze zelf willen beslissen over hun lichaam én hun toekomst.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden