Review

PAUL KOECKDeugden zijn niet uit te roeien

Paul Koeck, 'Waterproef', uitg. De Bezige Bij, Amsterdam 1992, 581 blz. f 40,.

RUUT VERHOEVEN

Paul Koeck weet wel een rustige omgeving om over zijn werk en schrijverschap te praten. Jarenlang heeft hij immers in Antwerpen gewoond. Een dranklokaal in de directe nabijheid van de Zoo lijkt hem uitermate geschikt. "Daar komen enkel bejaarde dames die willen uitrusten van hun bezoek aan de dierentuin" , herinnert hij zich.

De Vlaamse auteur vergist zich, wat dit laatste betreft, niet. Temidden van de grijze en witte oudere mevrouwen vormen wij - met het bedienend personeel, dat vakkundig de bestelde Belgische biertjes uitschenkt - een getalsarme minderheid. De rust die Koeck voorspelde blijkt echter zeer betrekkelijk. Het geroezemoes op de achtergrond overstemt regelmatig de woorden van de geinterviewde; zeker wanneer deze bijna op fluistertoon diens vertrek uit Antwerpen toelicht.

De aanleiding vormt de publikatie in 1990 van Koecks non-fictieboek: 'Notaris X'. Daarin neemt hij de verdediging op zich van een uiterst rechtse Antwerpse notaris, die er in de volksmond en door de linkse media van beschuldigd wordt incest gepleegd te hebben met zijn beide zoontjes. Dat de beklaagde door diverse rechtbanken en gerechtshoven telkens wordt vrijgesproken, is voor tegenstanders enkel het bewijs van rechts-extremistische infiltratie en corruptie in de Vlaamse rechterlijke macht.

Koeck, zelf vader van twee kinderen en gescheiden, ziet het genuanceerder. "Dit had ook mij kunnen overkomen. Die notaris was al veroordeeld, voordat ook maar iets vaststond." Hij gelooft meer en meer in de onschuld van notaris X en bespeurt in de aantijgingen slechts het werk van een wraakzuchtige ex-echtgenote. Hij stelt een eigen onderzoek in en smeedt zijn bevindingen tot een boek. Anderen nemen hem dat niet in dank af. Diverse 'linkse' vrienden keren zich van hem af. Hij wordt beschimpt, verketterd, afgemaakt in de Vlaamse pers en krijgt zelfs boeken naar zijn hoofd geslingerd.

Zijn rol in Antwerpen is uitgespeeld. Koeck besluit naar Buggenhout te verkassen, een dorp achttien kilometer ten noordwesten van Brussel. Om in rustiger vaarwater terecht te komen. "Ik heb zwaar moeten boeten voor dat boek en heb er een behoorlijke klap door gekregen." De affaire vertraagt ook de verschijning van 'Waterproef', zijn jongste roman. "Bij dit boek voelde ik sowieso dat het een stuk van mijn leven zou kosten. Het is een compilatie van alles wat ik hiervoor geschreven heb." Zes jaar duurde het uiteindelijk voordat Koeck zijn inmiddels ongeruste en ongeduldige uitgever tevreden kon stellen. "Het boek is met pijn en smart geboren. Het betekende drie jaar fulltime lijden."

In 'Waterproef' probeert Koeck het bijbels verhaal over de ark van Noach en de zondvloed te herschrijven. Want in zijn visie heeft God zich destijds vergist door de deugdzamen te laten overleven en de niet deugdzamen te verdrinken. Het had andersom moeten zijn. Zonder deugden wordt er tenminste met gelijke wapens gestreden: egosme, hebzucht, ontrouw en oneerlijkheid. Wie deugdzamer is dan een ander delft altijd het onderspit, is zijn overtuiging. De deugden afzonderlijk hebben alleen zin in combinatie met gerechtigheid en wijsheid.

Hendrik, de hoofdpersoon in zijn roman, is zich op zijn 33-ste pijnlijk bewust van zijn irritante deugdzaamheid. Iedereen profiteert van zijn goedheid en lacht hem vervolgens uit. Hij besluit daar wat aan te gaan doen en roept daarbij de hulp in van de Schelde, het vaste decor in het boek. Eerst koopt Hendrik een vervallen boerderij op een gevaarlijke buitendijkse plek en doopt die tot 'De nieuwe Ark'. Vervolgens verzamelt hij de zeven deugden: eerlijkheid, naastenliefde, moed, trouw, kuisheid, geduld en gerechtigheid. Om personen te vinden die elk een der deugden bezit, moet Hendrik telkens terug in de tijd. Hij brengt ze alle bijeen in zijn boerderij.

Op Sint-Hendrikdag moet Hendriks snode plan zijn climax bereiken: een nieuwe zondvloed zal de deugden verzuipen. Het feest gaat tenslotte niet door. De deugden hebben een kleiner soortelijk gewicht dan water en blijven drijven. 'Ze waren zoiets als onkruid dat nog bleef groeien in omstandigheden waartegen geen enkele bloem was opgewassen'.

"Deugden zijn niet uit te roeien omdat ze bruikbaar zijn voor mensen met macht" , legt Koeck uit. "Zij zullen proberen die deugden in stand te houden. Vertegenwoordigers van God op aarde proberen ons ook telkens voor te houden dat we toch vooral braaf moeten zijn, om het straks in het hiernamaals goed te kunnen hebben. Deugden zijn een houvast voor mensen. Ook om sociaal verkeer mogelijk te maken. Mensen menen dat leven ondenkbaar is zonder die regels. Ik ben het daar niet mee eens. Daarmee wordt de menselijke natuur geweldig onderschat."

Koeck zelf werd ook grootgebracht met deugdzaamheid. "Ik ben katholiek opgevoed. Mijn moeder heeft me altijd heel erg beschermd. Zij spiegelde mij een prachtige, rechtvaardige wereld voor. Ik had een bepaalde verwachting van het leven; in de trant van: mijn generatie gaat alles in orde brengen. Wij zullen rechtvaardig zijn en elkaar helpen." Groot was dan ook zijn deceptie toen hij op zijn twaalfde de vrouw van de commissaris en haar minnaar betrapte in de toiletten van zijn vaders cafe. "Dat paste niet in mijn beeld van een vader, een moeder en hun kindjes."

De schok die de werkelijkheid bij Koeck veroorzaakte, bracht hem er later toe louter maatschappijkritische boeken te schrijven. "Ook ik heb de maatschappij die fameuze spiegel voorgehouden. In je jeugdige overmoed denk je: het is niet goed zo, het moet anders. Ik heb nog nooit iets geschreven over wat ik fantastisch vind. Over liefde, de bloemetjes of de bijtjes. Dat kan ik niet. Ik word altijd in gang getrokken door iets wat me shockeert, iets negatiefs. Dat is mijn benzine."

Het katholicisme heeft hij inmiddels afgezworen. "Maar ik sta nog altijd enigszins ambivalent tegenover dat geloof. Katholicisme zit in onze cultuur ingebakken. Mijn kinderen heb ik vrijzinnig opgevoed. Nu denk ik: jammer, want ze herkenden niets, toen we in Israel waren en ik ze wees op het graf van Lazarus, Bethlehem en andere zaken uit de Bijbel. Aan de andere kant heeft dat geloof me ook opgezadeld met allerlei schuldgevoelens. Een keer niet naar de kerk gaan, was een doodzonde. Nu ga ik nooit meer. Ik heb geprobeerd uit te treden, maar dat kan hier niet. Ik heb een brief verstuurd; bericht terug heb ik nooit gehad. Ik lijd daar niet onder. Ik bestrijd het katholicisme niet. Fanatisme leidt slechts tot polarisatie. En twee harde standpunten tegenover elkaar leidt tot niets."

Van het etiket 'maatschappijkritisch auteur' wist Paul Koeck zich nimmer te bevrijden. "Als Waterproef aangemerkt wordt als maatschappijkritisch, is in wezen elk boek maatschappijkritisch. Deze roman heeft de maatschappij niks meer te vertellen; tenzij van: 'laat mij met rust, dan laat ik jullie met rust'. Ik ben echt niet meer de Paul Koeck van twintig jaar geleden; een soort Tijl Uilenspiegel die de wereld wil verbeteren. Wat ik onder meer met dit boek wil zeggen, is: probeer mensen te aanvaarden zoals ze zijn. Probeer ze niet te veranderen tot wat ze zouden moeten zijn. Ik lijd misschien harder dan een ander aan de deugden, maar ik word graag aanvaard zoals ik ben."

'Waterproef' bevestigt Koecks ontwikkeling van journalistiek schrijver naar literair schrijver. Kon men zijn eerste boeken nog kwalificeren als documentaire romans, waarbij authenticiteit voorop stond; zijn laatste werk is in de eerste plaats puur fictie, ook al bevat dit veel autobiografische elementen en heeft de auteur zich vooraf weer uitgebreid gedocumenteerd. Zo woonde hij een tijdje in een boerderij in het land van de Schelde, en bezocht hij Zeeuwse musea en bibliotheken om zo waarheidsgetrouw over de streek en haar historie te kunnen schrijven. 'Waterproef' is een roman waarbij de tijden over elkaar heen schuiven. Deugden zijn immers van alle tijden. Ook de grenzen schuiven over elkaar heen. De Schelde spot via overstromingen voortdurend met de door mensen gecreeerde afbakeningen. Daar konden Spaanse, Franse, noch Duitse overheersers in het verleden iets tegen ondernemen.

Hoewel hij toegeeft dat 'Waterproef' magisch-realistische elementen bevat, wordt hij niet graag in verband gebracht met exponenten hiervan als Johan Daisne en Hubert Lampo. "Magisch-realisme is zo'n beladen term. Liever noem ik dit boek een cultuur-historisch epos. In elke periode, in elk hoofdstuk zit een meesterwerk. Zo voel ik de Vlaamse volksaard aan. Ik wil in 'Waterproef' Vlaams zijn zoals Marquez in zijn boeken Zuidamerikaans is. Als ik Marquez lees, dan proef ik die sfeer, ook al schrijft hij over iets heel anders."

"Ik denk dat mijn boek in de Vlaamse verteltraditie zit. En daar schaam ik mij niet voor. Ik ben uit de Vlaamse klei getrokken en wil niet anders zijn. Ik ben de man er niet naar om met taal te experimenteren. Ik heb het gevoel dat ik iets wil zeggen. Daarbij zoek je naar de juiste vorm en de juiste woorden op de juiste plaats. L'art pour l'art is niks voor mij. Daarom mijd ik misschien nog steeds een beetje het literaire milieu. Ik heb respect voor wat mijn collega's doen, maar ik vind dat je je niet in zo'n klein wereldje moet terugtrekken. Dan word je zo snel wereldvreemd, terwijl ik met beide benen in de maatschappij wil blijven staan."

Paul Koeck is het niet eens met de kritiek dat 'Waterproef' aan kracht gewonnen zou hebben, indien hij het bijna 600 bladzijden tellende werk wat compacter geschreven zou hebben: minder anecdotisch, meer to the point. "Ik kan geen episoden aanwijzen die ik had kunnen schrappen zonder schade toe te brengen aan de inhoud van het boek. Ik ben voldoende thuis in de wereld van de film en het theater om te kunnen vermoeden waar de lezer in een boek eventueel zou kunnen afhaken. Het heeft me veel tijd en moeite gekost om de overgangen tussen de diverse tijden vloeiend te laten verlopen. Als het boek naar mijn mening 200 bladzijden dunner had kunnen zijn, had ik dat beslist niet nagelaten. Dan zou ik twee jaar minder geleden hebben."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden