Kunst in quarantaineLiteratuur

Pas in ‘De pest’ van Camus wordt de quarantaine grimmig

'Il Decamerone' van Boccaccio

De cultuursector zit op slot, maar kunst is ook buiten de theaters en musea te vinden. Seije Slager zondert zich af met quarantaineliteratuur, van ‘Decamerone’ tot ‘Liefde in tijden van cholera’.

Het weetje deed de afgelopen dagen de ronde: toen Shakespeare in 1606 in quarantaine moest vanwege een pestepidemie, zette hij ‘King Lear’ op papier. Dus wie weet leveren de huidige coronamaatregelen ons nog legendarische wereldliteratuur op.

Het ligt overigens iets genuanceerder; er is geen bewijs dat Shakespeare ooit in quarantaine heeft gezeten. Wel weten we dat destijds in Londen, waar de pest altijd op de loer lag, de regel gold dat theatervoorstellingen automatisch werden geannuleerd als er in een week meer dan dertig pestdoden vielen. Dat lot trof Shakespeare’s gezelschap in 1606 vaak, dus dat hij veel tijd over had, is zeker – hij voltooide in of rond dat jaar ook ‘Macbeth’.

Wie zelf geen meesterwerk in de pen heeft, kan de gedwongen quarantaine natuurlijk ook benutten om wat wereldliteratuur in te halen. En wat het voorbeeld van Shakespeare al aangeeft, wordt bevestigd door eigenlijk alle literatuur die zich bezighoudt met het thema van de afzondering: die schept niet alleen beperkingen, maar ook nieuwe binnenwerelden.

Zeven eeuwen jaar later is het nog zonder enige inspanning te lezen

Het oerboek van de quarantaineliteratuur is de ‘Decamerone’ van Giovanni Boccaccio, uit 1353. Het boek speelt zich een paar jaar eerder af, als een groep van tien jongeren het door de pest geteisterde Florence ontvlucht naar een geïsoleerd heenkomen op het platteland, en de epidemie besluit uit te zitten door elkaar verhalen te vertellen.

De quarantaine is hier vooral het raamwerk voor een verzameling van honderd levendige verhalen over afgunst, overspel, vriendschap, ontrouw en religieuze ijver en hypocrisie. Zeven eeuwen jaar later is het nog zonder enige inspanning te lezen. Maar wie op zoek is naar diepere waarheden over de aard van de quarantaine zelf, vindt die slechts indirect, en dan vooral doordat de pest zelf in de Decamerone schittert door afwezigheid. De afzondering, zeker de zelfgekozen variant, kan een escapistisch feestje zijn.

Beeld Louman & Friso Nijmegen

Maar ook een transformerende ervaring. In ‘De Toverberg’ van Thomas Mann brengt Hans Castorp een bezoek aan zijn neef in een sanatorium voor tbc-patiënten. Het bezoek zou drie weken duren, maar uiteindelijk blijft hij zeven jaar hangen. “Jij met je ‘over drie weken weer naar huis’, dat zijn ideeën van het laagland”, had zijn neef hem nog gewaarschuwd. “Je krijgt hier andere ideeën.”

Waar Thomas Mann ook in de ­afzondering van het sanatorium een breed panorama schildert van Europa voor de Eerste Wereldoorlog, voelt de quarantaine die Albert Camus in ‘De pest’ oproept pas echt beklemmend. Ergens halverwege de twintigste eeuw wordt een stad in Noord-Afrika hermetisch afgegrendeld na een uitbraak van builenpest. De dodentallen lopen op, de maanden rijgen zich uitzichtloos aaneen.

Niets is minder sensationeel dan een plaag

Een heroïsch relaas over opoffering of hooggestemde idealen in het aangezicht van een catastrofe hoeven we van Camus niet te verwachten. “Niets is minder sensationeel dan een plaag. Alleen al door hun lange duur zijn grote rampen een­tonig.” Camus schetst wel een gedetailleerd portret van de emotionele huishouding van een stad, die langzaam uitgeput raakt door een strijd waarvan niemand weet of en wanneer die te winnen is. Met op de achtergrond de vraag die Camus wel vaker bezig hield: waar leef je voor als er niets is om voor te leven?

De conclusie valt dan toch nog tamelijk optimistisch uit “over wat je van plagen kunt leren, namelijk dat er in de mens meer te bewonderen dan te verachten valt.”

Wie dat toch nog iets te grimmig is, zou ‘Liefde in tijden van cholera’ van Gabriel García Márquez erbij kunnen pakken. Wat dat boek met quarantaine te maken heeft, kunnen we hier niet verklappen zonder de hele plot weg te geven. Maar dat quarantaines vaak niet alleen tegen vluchtelingen zijn gericht, maar ook tegen binnendringers, wordt daar eens te meer duidelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden