null Beeld

Het oog vanDe Wolf

Pandora weet al welk onheil ze aanricht

Redactie Trouw

Kunsthistoricus Joke de Wolf richt de blik op een kunstwerk dat bij de actualiteit past. Deze week: de Pandora Papers.

Daar staat ze: Pandora, de mythische vrouw naar wie het gigantische internationale journalistieke onderzoeksproject is genoemd. De voorganger uit 2015 kreeg de naam van het land waar de gegevens toen vandaan kwamen, de Panama Papers. Maagdeneilandpapieren was misschien wat te lang, en maagdelijk zijn de verhalen die eruit voortkomen bepaald niet. Dit project kreeg een naam die meer tot de verbeelding spreekt.

Pandora komt uit de Griekse mythologie. Daar is ze de eerste vrouwelijke mens, een soort Eva. Prometheus en diens broer Epimetheus hadden de mensen, de mannen dus, het vuur gegeven, en Zeus was daar boos over. Hij bedacht een list om de broers te straffen. Uit leem maakte hij een vrouw, en alle goden gaven haar aangename eigenschappen: intelligentie, schoonheid, talent en nieuwsgierigheid.

Pandora werd uitgehuwelijkt aan Epimetheus. Hoewel Prometheus zijn onnozele broer al had gewaarschuwd dat hij geen geschenken van Zeus moest aannemen, zag Epimetheus geen gevaar in deze mooie bruid. Onterecht natuurlijk. Pandora kreeg een kruik mee waarin alle ongelukken, ziekten, rampen en zorgen zaten opgesloten. Ze mocht de kruik niet openen, maar haar nieuwsgierigheid won het van de gehoorzaamheid en zo verspreidde het kwaad zich over de aarde.

Pandora van Dante Gabriel Rossetti Beeld
Pandora van Dante Gabriel Rossetti

Vertaalfoutje

Door een vertaalfoutje van Erasmus werd de kruik een doos. En het is met die doos dat de Engelse kunstenaar Dante Gabriel Rossetti (1828-1882) Pandora hier schildert. Ze staat geïsoleerd, gehuld in een vormeloos gewaad, in haar sterke handen klemt ze haar goudkleurige schat. ‘Nescitur ignescitur’ staat erop als waarschuwing, de inhoud is onbekend en brandbaar. We zien haar op het moment suprème, waarop de rampen ontsnappen.

Pandora was een geliefd onderwerp voor kunstenaars van de negentiende eeuw. Vreemd genoeg kijkt ze in de versie van Rossetti niet naar wat er onder de deksel vandaan komt, maar naar een punt in de verte. Ze weet al welk onheil ze aanricht met haar daad. De rode rook krult als een aura om haar heen, er zijn verwrongen gezichten en engelenvleugels in te ontdekken.

De hoop blijft achter

Rossetti schilderde vaker mythische vrouwenfiguren, zijn vrouw Elizabeth Siddal was zijn eerste belangrijke model. Nadat zij in 1862 jong overleed, werd Jane Morris, ook kunstenaar en echtgenote van zijn vriend en collega William Morris, een van zijn grootste muzen. Ook voor deze Pandora stond zij model.

‘Aye, clench the casket now!’, schrijft Rossetti in het bijbehorende gedicht: doe de doos weer dicht, nu! Volgens de mythe bleef er zo één deugd achter in de doos of kruik: de hoop. Waarom die tussen alle kwade zaken was gestopt, is nog steeds een raadsel. Zou je de hoop moeten zien als zoethoudertje voor de mens, omdat het leven op aarde toch een grote ellende is? Of is het een goed teken, omdat de hoop bewaard blijft?

De gegevens die dankzij de internationale onderzoeksjournalisten de wereld overgaan, zijn net als de inhoud van Pandora’s doos uiterst brandbaar. Meer dan driehonderd politici, mensen die zich zouden moeten inzetten voor een betere wereld, maakten gebruik van de uitzonderingspositie die de Maagdeneilanden belastingtechnisch hebben. Pandora’s nieuwsgierigheid zorgt er nu voor dat de smerigheid openbaar wordt. De zorgelijke blik die Rossetti zijn Pandora meegeeft is begrijpelijk, want het is nog steeds de vraag of de onthullingen iets zullen veranderen aan de brievenbuspraktijken. Zolang de doos veilig in Pandora’s handen blijft, is er nog hoop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden