Recensie Boeken

P.F. Thomése: Was pa een held of een slappeling?

P. F. Thomése gaat na hun dood op zoek naar de levensverhalen van zijn ouders.

PF. Thomése is een alleskunner die je niet in een hokje krijgt. Hij schreef gevoelvolle romans (zoals ‘De onderwaterzwemmer’), ranzige kluchten (de J. Kessels-boeken), politieke satire, historische verhalen, muziekverhalen, talloze essays over literatuur en natuurlijk de novelle ‘Schaduwkind’, zijn bekendste boek. Schrijven over zijn ouders en familie doet hij in ‘Vaderliefde’ voor het eerst, in een zevental verhalen waar moeilijk een etiket op te plakken is. Roman? Nee, het neigt eerder naar non-fictie. Memoires? Nee, daarvoor is er te veel bij verzonnen. Wat het precies is, doet ook niet ter zake. Het boek is geschreven in zijn kenmerkende verzorgde stijl, even precies als poëtisch – en dat is waarom je Thomése graag leest.

In ‘Nergensman’ (2008), ook zo’n ondefinieerbaar (en goed geschreven) boek, staat ergens een zinnetje over zijn in 1979 overleden vader: “Pas nu hij dood is, kan hij echt bestaan. Nu niets meer mogelijk is, is zijn bestaan eindelijk in het denkbeeldige beland en kun je er ongestoord alle kanten mee op.” Thomése gaf dat boek de ondertitel ‘autobiografieën’ mee, maar noch over het leven van de schrijver, noch over dat van zijn vader komen we veel te weten. En geen woord over zijn moeder. Pas in 2018, het jaar waarin zijn moeder stierf, kon Thomése vrijuit over hen schrijven, bevrijd van de aanwezigheid van de twee mensen met wie hij tijdens hun leven weinig kon. “Maar nu ze dood zijn en derhalve uit de tijd gestapt, kunnen ze weer alle kanten op” staat er in Vaderliefde. Een opvallende herneming van zijn bespiegeling van elf jaar geleden. De Nergensman (Nowhere Man, naar het nummer van The Beatles) wordt een Ergensman, het klinkt wat kort door de bocht, maar het klopt wel, de schrijver Thomése krijgt wortels met dit boek.

P. F. Thomése Beeld Patrick Post

Excentrieke familieleden

Vaderliefde is het verslag van een zoektocht naar de familiegeschiedenis. Een keur aan excentrieke familieleden passeert de revue in smakelijk vertelde anekdotes: de deftige generaal Thomése, overgrootvader van de schrijver, de aangetrouwde Canadese oom Verne, oorlogsheld en man van het grote gebaar, tante Ika de Rilke-kenner, oma Bertha, de zangeres die de avances van componist Willem Pijper weerstond (of toch niet?). Het is een kleine greep uit de hele stoet die ruim een eeuw beslaat. Haast achteloos schetst Thomése rond die portretten steeds een tijdsbeeld, zonder één moment in platitudes te vervallen. De verhalen van al die excentrieke ooms en karaktervolle grootouders ontstijgen de anekdotiek: ze geven zijn ouders reliëf, en daarom hemzelf. Er komt pas iets op het spel te staan voor de schrijver als hij over het schimmige oorlogsverleden van zijn vader vertelt en daar zelf niet helemaal uitkomt: was zijn vader nou een held of een slappeling?

Zijn moeder blijft ondanks de dingen die hij over haar en haar familie te weten komt een gesloten boek. Na haar dood doet hij een bittere vaststelling: “Degene die zij geweest moet zijn, was ongezien ontkomen”. In zijn vader herkent hij een romantische en onpraktische instelling, de drang tot non-conformisme, gepaard aan de neiging zich afzijdig te houden. Bij zijn vader pakte die combinatie verkeerd uit, waardoor hij een marginaal figuur bleef. Hoe dan ook was hij degene die Thomése aan het lezen hielp, simpelweg door een boekenkast vol literatuur na te laten.

De noodzaak dichter bij zijn vader te komen is voelbaar in dit boek. De familieverhalen die hij reconstrueert, als verloren moet beschouwen of half verzint: ze doen ertoe, ze definiëren ook hem. ‘Autobiografieën’ zou helemaal geen slecht epitheton bij dit boek geweest zijn. De schrijver moet er echter vrede mee krijgen dat de inhoud van een paar kartonnen dozen hem niet alle antwoorden kan geven. Het blijven verhalen: “Ik zal er in moeten ronddolen, radend, vermoedend, nooit zeker wetend”. Zo wordt Vaderliefde een groot en onaf verhaal waarin de schrijver haast beschroomd zijn plaats inneemt. Hij stelt ten slotte vast dat hij zelf over niet al te lange tijd voor zijn zoons zal veranderen in een raadselachtig verhaal dat nog even in leven gehouden zal worden, “tot het op een dag onvindbaar is geworden in de onsterfelijke tijd”.

Oordeel: Zoektocht in verzorgde stijl, precies en poëtisch

P. F. Thomése
Vaderliefde
Prometheus; 240 blz. € 19,99

Lees ook: 

Schrijver Thomése kijkt de kunst graag af bij klassieke muziek. 

Schrijven gaat vaak net als het componeren van muziek. P.F. Thomése vond in Stravinsky een soort wapenbroeder

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden