Recensie Joana Vasconcelos

Overrompelende kunst van wegwerpbestek, tampons en stoomstrijkijzers

Marilyn, 2011. Een paar reusachtige naaldhakken samengesteld uit roestvrijstalen pannen. Beeld Kunsthal

Lekker zwieren in een draaimolen – dat kan op de tentoonstelling van Joana Vasconcelos in de Kunsthal in Rotterdam. Van alledaagse dingen maakt ze kunstwerken vol betekenis en symboliek.   

Een vrolijker entree tot een tentoonstelling kun je niet hebben: een draaimolen met lachende gezichten erin. En hij draait ook écht, in de Kunsthal in Rotterdam op de tentoonstelling van de Portugese kunstenaar Joana Vasconcelos (1971). Tien afgedankte directeursstoelen fungeren als zitplaatsen. Volgens de kunstenaar zou de wereld mooier en beter zijn als beslissingen in directiekamers in een draaimolen zouden worden genomen. Het vraagt wel iets van de bezoekers: ze moeten overleggen naar welke kant ze willen draaien en helpen duwen om de molen in werking te zetten. Hoe simpel is het, wil Vasconcelos ermee laten zien, om mensen er voor elkaar te laten zijn.      

Met ruim dertig installaties en sculpturen, die vaak geluid maken of licht geven, is dit het eerste grote overzicht van Vasconcelos in Nederland. Haar werk was onder meer te zien op de Biënnale van Venetië en in het Guggenheim Museum in Bilbao, maar in Nederland is ze nog niet echt bekend. Dat zou door deze tentoonstelling zomaar kunnen veranderen. Haar kleurrijke werken zijn toegankelijk, vrolijk en foto­geniek. Maar achter de lichtvoetigheid gaan maatschappelijke en politieke thema’s schuil. Kwesties als de onderdrukking van vrouwen, mensenrechten, verslaving aan sociale media en overconsumptie stelt ze met humor en ironie aan de orde.

Red Independent Heart, 2005. Gebroken hart van wegwerpplastic. Beeld Kunsthal

Te gedurfd

Een van de eerste werken waarmee ze internationaal de aandacht trok is een zes meter hoge kroonluchter, gemaakt van 14.000 tampons. De witte kroonluchter, getiteld ‘De Bruid’, staat symbool voor vrouwelijke intimiteit en (maagdelijk) witte bruidsjurken. In het Paleis van Versailles, waar ze als eerste vrouw mocht exposeren, werd dit werk geweerd: het was te gedurfd. In de Kunsthal is het wel te zien. 

Vasconcelos gebruikt vaak alledaagse voorwerpen. Roestvrij stalen pannen en deksels transformeert ze tot enorme naaldhakken: de vrouw als verleidster en huissloof. Stoomstrijkijzers krijgen bij haar de allure van lotusbloemen die zich langzaam openen en na uit het uitstoten van een wolkje stoom weer sluiten. 168 bakelieten telefoons die voortdurend rinkelen vormen samen een wapen: een verwijzing naar de manipulatie van communicatiemiddelen met een stroom van nepnieuws en onze verslaving aan mobieltjes en sociale media. Ze spot ook met fenomenen uit de kunstgeschiedenis, zoals het urinoir van Marcel Duchamp. Haar pisbak is bekleed met een stukje huisvlijt: kleurig Portugees haakwerk. 

Portugese cultuur

Meer werken refereren aan haar liefde voor de Portugese cultuur. Vasconcelos werd in Parijs geboren als dochter van Portugese republikeinen, die in 1974 terugkeerden naar hun thuisland. Bij een groot rood hart klinken de meeslepende liederen van Amália Rodrigues, de koningin van de fado. Er ontbreekt een stuk aan het hart, een verwijzing naar ‘saudade’, de gevoelens van gemis en melancholie die worden bezongen in deze traditionele Portugese muziek. Eten en fado gaan vaak samen en daarom heeft ze het hart gemaakt van duizenden rode plastic messen, vorken en lepels. Wegwerpbestek en een gebroken hart? Ook daarin kunnen we weer een metafoor zien, zoals niets is wat het lijkt in het overrompelende universum van Vasconcelos.   

Call Center, 2014-2016. 168 bakelieten telefoons die voortdurend rinkelen vormen samen een wapen. Beeld Kunsthal

Joana Vasconcelos. I'm your mirror, t/m 17 nov. in de Kunsthal, Rotterdam. ★★★★☆

 Lees ook:

‘De fado zingt in mij’

Zangeres Amalia Rodrigues, die de Portugese fado wereldfaam bezorgde, is gisteren op 79-jarige leeftijd overleden. Hoe beroemd zij in eigen land was, blijkt uit het feit dat in Portugal drie dagen van nationale rouw zijn afgekondigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden