Review

Over de Tweede Wereldoorlog wilde Kondratjev geen woord fantaseren

V. L. Kondratjev: De schande van Rzjev. Vertaald en van een nawoord voorzien door Marius Broekmeyer. Pragmata, Amsterdam; 192 blz. - ¿ 29,90.

WOUTER PRONK

De werkelijkheid was veel minder heroïsch. Stalin was, ondanks talloze waarschuwingen, in het geheel niet op de Duitse aanval voorbereid en had bovendien zijn belangrijkste generaals in kampen opgesloten of vermoord. In de strijd die volgde voerden het Sovjet-leger zinloze acties uit. Hele brigades werden de dood ingejaagd om een streepje in een rapport te kunnen zetten over een uitgevoerde aanval.

Romans en verhalen over die tijd - waarin de ongeromantiseerde werkelijkheid doorschemerde - werden door de Sovjet-consor als regel geweigerd. Zelfs manuscripten waarin de communistische partij niet een centrale rol kreeg toebedeeld, mochten niet verschijnen voordat ze op aanwijzingen van de censuur waren herschreven.

“Over de oorlog mag je als schrijver niets verzinnen”, stelde de Russische schrijver Vjatsjeslav Leonidovitsj Kondratjev. “Ten eerste omdat daar dingen zijn gebeurd die niemand kan bedenken en ten tweede omdat het niet past te fantaseren over een zaak als de oorlog.”

Aangemoedigd door Alexander Solzjenitsyn, begon Kondratjev jaren na de oorlog zijn ervaringen op te schrijven. Toen hij in 1962 een eerste manuscript klaar had, keerde hij terug naar de oude frontlinie bij het even ten westen van Moskou gelegen Rzjev. Dwalend over het vroegere slagveld kwam hij tot de pijnlijke conclusie dat hij “. . . gewone bellettrie had geschreven over het ongelooflijk zware en verschrikkelijke wat de mensen hier doorgemaakt hadden,. . .” De rest van zijn leven zou hij zich bij iedere regel die hij schreef voor ogen houden: “Niet liegen!” om zo “de waarheid te vertellen, de moeilijke, de naar bloed en zweet ruikende waarheid, maar de hele waarheid.” Door deze compromisloze houding kon hij slechts met zeer veel moeite uitgevers vinden die zijn werk wilden publiceren.

In de novelle 'De Schande van Rzjev' beschrijft Kondratjev hoe het Russische leger om vier kleine dorpjes bij Rzjev oorlog voerde. De toon is nuchter en zakelijk. Maar juist door deze ogenschijnlijke afstandelijkheid wordt de haast absurdistische wereld waarin noch militaire strategie noch mensenlevens een rol lijken te spelen, beklemmend sterk weergegeven.

Meer door dom geluk dan door iets anders slaagt een Russische compagnie erin een dorpje op de goed bewapende Duitsers te veroveren. In het besef dat de overwinning weinig zal baten als er niet snel versterking uit het achterland komt, gaat een totaal uitgeputte soldaat in de Duitse onderkomens op zoek naar eten, sigaretten en drank.

Niet lang daarna verschijnt een Duits vliegtuig aan de horizon. Het werpt vlugschriften af. Als in paniek geeft de politiek commissaris opdracht de blaadjes zo snel mogelijk te verzamelen en ongelezen bij hem in te leveren. Maar onder de Russische troepen heerst gebrek aan alles; de soldaten hebben zelfs nauwelijks papier om sigaretten te rollen. En als later een osobist, een chef van de Speciale Afdeling voor Contraspionage, naar het pas veroverde dorp komt om te controleren of niemand toch zo'n papiertje in bezit heeft, blijkt een jonge soldaat er een te hebben achtergehouden.

De osobist wil hem direct laten executeren, maar de politiek commissaris die tijdens de belegering van het dorp samen met de soldaten net aan de dood is ontsnapt, komt in opstand. De in principe onbeperkte macht van de osobist blijkt aan het front beperkt en ziedend van woede besluit hij de soldaat mee naar het achterland te nemen om hem voor de krijgsraad te brengen.

De militairen van de compagnie zijn echter niet van plan hun kameraad voor een onbetekenend vergrijp af te laten voeren. Wetend dat ze weinig hebben te verliezen, maken twee van hen een plan om de osobist, wanneer hij onder het bereik van Duits vuur is, neer te schieten.

Iedereen zou zo kunnen denken dat hij door de Duitsers werd geraakt. De gebeurtenissen nemen echter een onverwacht andere loop.

'De Schande van Rzjev', Kondratjevs laatste werk, werd in 1991 in Rusland gepubliceerd. De schrijver koesterde goede hoop dat met de komst van Gorbatsjovs hervormingen er wat ten goede zou veranderen in de Sovjet-maatschappij. Maar hij zou zich onder de democraat Jeltsin in toenemende mate ontgoocheld voelen. Voor zijn ogen verloederde de maatschappij en gewezen communistische bestuurders begonnen nu het kapitalisme te propageren. In 1993 pleegde Kondratjev zelfmoord. Het werk dat hij achterliet, is van een enorme kracht. Solzjenitsyn vergiste zich niet toen hij ooit zijn vertrouwen in Kondratjevs schrijverschap uitsprak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden