JeroenvanMerwijk

Recensie Cabaret

Oudejaarsconferences 2019: lachgas, boreale volken, klimaatspijbelaars en plofbaby's

JeroenvanMerwijk Beeld Jaap Reedijk

Het woord ‘stikstof’ valt minder vaak dan verwacht, net als de naam Thierry Baudet. Claudia de Breij noemt hem zelfs helemaal niet. Toch zijn het klimaat en populisme de thema’s in de oudejaarsconferences van 2019.

Jeroen van Merwijk doet het klimaatneutraal

Boreaal jaar

Het woord van het jaar, was dat nekveldocent, treinduwer, klimaatdrammer of boreaal? Op het laatste kun je in elk geval lekker rijmen, bewijst cabaretier Jeroen van Merwijk. Handig is ook dat niemand weet wat het betekent, dus kan hij zijn liedjes royaal met borealen kruiden.

Van Merwijk schreef in 2019 elke dag een lied van twaalf regels dat hij deelde op Facebook. Voor zijn voorstelling ‘Was volgend jaar maar vast voorbij’ put hij uit die rijke bron: geestige teksten over de vreugdevuren in Scheveningen, Theresa May, zaaddokter Jan Karbaat en 100 kilometer maximumsnelheid. Scherp is zijn gedicht over misbruik in het Vaticaan: de kardinalen gaan met hun pupillen van bil, in de Sint-Pieter stroomt het zaad als kikkerdril.

Koetsiershand

Zijn voorstelling zou de eerste ‘gezongen oudejaarsconference’ moeten zijn, maar Van Merwijk praat best veel tussendoor. Eigenlijk volgt hij het klassieke stramien, geeft hij zelf al aan: een bespiegeling, heet hangijzer, woord en gebaar van het jaar, een filosofietje en een opbeurend slotlied. Tussendoor brengt hij odes aan Rutger Hauer en Martine Bijl. 

Van Merwijk begeleidt zichzelf op de gitaar en ook op de ‘autoharp’, een instrument dat bepaalde snaren vanzelf dempt zodat alleen het gewenste akkoord overblijft. Voor de 64-jarige cabaretier een uitkomst, want hij heeft de ziekte van Dupuytren. Daarbij groeien vingers krom tot een zogenoemde koetsiershand. “Ik was erg blij dat ik die ziekte kreeg”, grapt hij. “Ik krijg anders nooit wat.” 

Geërfd van Johnny Cash

Opmerkelijk is dat zijn voorstelling volledig ‘klimaatneutraal’ is. Alles is gerecycled, beweert Van Merwijk: zijn gitaar was van Johnny Cash en op drie panelen hangen door hemzelf gemaakte schilderijen, want zijn echte vak is beeldend kunstenaar. Het geheel oogt gezellig maar slaat als decor nergens op, zegt hij zelf. Ook heeft hij zich voorgenomen om ‘heel weinig energie in deze voorstelling te steken’.

Oordeel

Dat laatste is niet gelukt: Van Merwijk was met zijn een-lied-per-dag juist heel ambitieus. Uit zo’n karrevracht materiaal is het moeilijk kiezen, zijn voorstelling is aan de lange kant. Aan spel en muziek heeft hij veel minder aandacht besteed. Minpuntje: hij is wel erg cynisch over de intenties van jonge klimaatspijbelaars, die volgens hem alleen maar uit zijn op de nieuwste iPhone en vijf vliegvakanties per jaar. Gevalletje generatiekloof?

Jeroen van Merwijk speelt zijn voorstelling nog in Den Haag, Hengelo en Utrecht, zie www.jeroenvanmerwijk.nl

Claudia de Breij Beeld Hans-Peter van Velthoven

Claudia de Breij is strijdbaar en scherp

Pandapak

Claudia de Breij is in topvorm dit jaar. Stuiterend van de energie en gekleed in een pandapak trapt ze haar oudejaarsconference af met een parodie op de boze burger, die een tirade houdt over alles ‘wat je tegenwoordig niet meer mag zeggen’. Het vormt de opmaat voor een avond waarin De Breij de huidige polarisatie diverse keren betreurt, zonder echter te vervallen in een gemakzuchtig pleidooi voor nuance.

Democratie

De Breij vervlecht in haar oudejaarsconference op vernuftige wijze de belangrijkste nieuwsfeiten van 2019 – de Nashville-verklaring, Maarten van der Weijden die de Elfstedentocht uitzwom, het WK vrouwenvoetbal – met een groter verhaal over democratie. In haar optiek draait die niet om de terreur van de meerderheid, maar om gelijke rechten voor iedereen.

Wereldwijd staat dit democratische ideaal onder druk, maar De Breij toont zich strijdbaar. We moeten samen het gevecht aangaan met de conservatieve krachten die onze vrije samenleving om zeep proberen te helpen, is haar boodschap. De liedjes uit de voorstelling, stuk voor stuk pareltjes, onderstrepen dit idee en dragen zo bij aan de opzwepende kracht van de show.

Verandering

Naast strijd vormt verandering het kernwoord van De Breijs verhaal. Ze eert verschillende helden uit de feministische beweging, zoals Aletta Jacobs, zonder wie zij als vrouw nooit op dit podium had kunnen staan. De terugkerende moraal: verandering gaat niet vanzelf, je hebt een voorhoede nodig.

Strijd én verandering zitten ook mooi verwerkt in de vormgeving van de show. De Breij wisselt regelmatig van kostuum, waarbij zwart, wit en grijs de terugkerende tinten zijn. Een doorbreking van het zwart-witdenken dus, maar tegelijk een onderkenning van de noodzaak om soms principieel ‘zwart’ of ‘wit’ te zijn, omdat essentiële waarden op het spel staan.

Oordeel

De 44-jarige De Breij mag in 2019 voor de tweede keer de felbegeerde BNNVara-oudejaarsconference verzorgen. Net als in 2016 doet ze dat met verve en steekt ze haar concurrenten met gemak de loef af. Met haar zowel inhoudelijk scherpe als technisch perfecte show weet ze hopelijk zelfs de grootste schreeuwers van het land even stil te krijgen.

De oudejaarsconference van Claudia de Breij is te zien op 31 december om 22.21 uur bij BNN/Vara op NPO1.

Freek de Jonge Beeld Claudia Otten

Freek de Jonge is ouderwets goed

Parabel

Officieel hoort Freek de Jonge niet thuis in dit overzicht. ‘De lachgasfabriek’ is namelijk een ‘jaarsconference’, dus zonder ‘oude’ ervoor. De 75-jarige cabaretier blikt wel terug op 2019, maar somt geen actualiteiten op, hij zoekt het grote verband.

Dat doet hij in de vorm van een raamvertelling of parabel, al decennia het handelsmerk van De Jonge. Hij vertelt dat hij zich heeft opgegeven voor OnPro, een vrijwilligersproject waarbij bejaarden worden gekoppeld aan ‘ongeleide projectielen’. Zijn ongeleide projectiel heet Limo, een jonge drugskoerier en lachgassnuiver. Het is de bedoeling dat De Jonge hem ‘een geweten schopt’ – een verwijzing naar ‘Mijn kleine oorlog’ van schrijver Louis Paul Boon. Maar wie schopt uiteindelijk wie een geweten?

Theo Hiddema & Socrates

Populisme is een belangrijk thema in de voorstelling. Geregeld duikt Theo Hiddema van Forum voor Democratie op, als een duveltje uit een doosje. Hij steekt schril af bij de grote denkers die De Jonge ook behandelt: Socrates en Erasmus. Dat geldt ook voor Thierry Baudet: een lieve jongen volgens de cabaretier, maar wie o wie heeft toch al die rare denkbeelden in zijn hoofd gepropt?

‘Je moet zeggen wat je denkt’, zo typeert De Jonge de tijdgeest. “Maar dan moet je wel eerst dénken.” Het is de moraal van zijn vurige pleidooi tegen de leugens en de leegte.

Theater van de Lach

Het decor bestaat uit ruim twintig oude paneeldeuren, die tijdens muzikale intermezzo’s mooi worden uitgelicht. Een knipoog naar het Theater van de Lach. Het lachgas in de titel is weer losjes gebaseerd op de locatie waar De Jonge zijn voorstelling speelt: een theater op het terrein van de Westergasfabriek in Amsterdam. 

Oordeel

En, valt er te lachen? Jazeker. De Jonges sterke fysieke spel culmineert in slapstick tijdens een scène met een zakje perssinaasappelen in de Albert Heijn. Hilarisch is ook een verhaal over seksuele voorlichting bij de buren. Zijn teksten zijn scherp, zijn energie is aanstekelijk, hij danst op tango en hiphop. Een ouderwets goeie ‘Freek’.

‘De lachgasfabriek’ is te zien op 1 januari om 21.05 uur bij de VPRO op NPO2.

Dolf Jansen Beeld Annemieke van der Togt

Dolf Jansen klinkt als een grijsgedraaide plaat

Jubileum

Dolf Jansen jubileert: hij houdt dit jaar voor de dertigste keer een oudejaarsconference. Dat daar geen media-aandacht voor is geweest, lacht de cabaretier aan het begin van zijn show met veel zelfspot weg. Maar Jansen doet verder ook niet echt zijn best om het te laten knallen op zijn eigen feestje. Er is een achterdoek met close-ups van confetti, en een levensgrote champagnekurk, die dienstdoet als krukje, maar dat is het dan ook wel.

Flauw seksisme

Het niveau van de grappen helpt daarbij zeker niet mee. Diverse clichés over vrouwen passeren de revue, zoals we van Jansen gewend zijn. Ze kunnen niet autorijden, dat werk. Het is seksisme van een dusdanige flauwheid dat het niet eens de moeite loont om je er kwaad om te maken.

Idem dito voor Jansens grappen over ‘de provincie’. In Bolsward stinkt het naar gier en in Utrecht zit een intelligent publiek. Jansen zegt het met een vette knipoog, maar de meest passende reactie lijkt een diepe zucht.

Klimaatstakers

Qua politieke standpunten slaat Jansen al jaren op hetzelfde aambeeld: minder grootkapitaal en groei, meer aandacht voor armoede en de planeet. Het is een sympathiek en nog altijd urgent geluid. Wat mist is een inspirerende uitwerking.

Wanneer Jansen zich solidair verklaart met de scholieren die staken voor een beter klimaat weet hij wat vuur in de avond te brengen. Hoewel weinig verrassend, is deze steunverklaring ingegeven door de actualiteit en voelt ie wel heel erg ‘2019’.

Oordeel

Snelheid en scherpte zijn Jansens handelsmerk. In de loop van zijn ‘Oudejaars 2019’ valt echter op hoezeer beide een maniertje zijn geworden. Ja, Jansen reageert gevat op de bezoeker die een rolletje pepermunt tevoorschijn haalt, maar hij maakt nauwelijks écht contact met de zaal. In alles voelt deze oudejaars als een routineklus. Marathonloper Jansen kan geprezen worden om zijn uithoudingsvermogen, maar verder schiet hij dit jaar tekort. Zijn oudejaarsconference klinkt als een grijsgedraaide plaat.

Dolf Jansen speelt zijn voorstelling nog in Amsterdam. Zie dolfjansen.com

Martijn Koning Beeld Anne van Zantwijk

Martijn Koning schakelt behendig tussen hard en melig

Bloedprikbende

Zijn grote voorbeeld is Youp van ’t Hek, zegt Martijn Koning aan het begin van zijn allereerste Oudejaarsconference. “Maar geen zorgen, ik maak mijn show wél af.” De toon is gezet voor een vermakelijke avond waarin het hele jaar in steekwoorden langstrekt. Het poepritsje van Maarten van der Weijden. De bloedprikbende. De tranen van Badr Hari.

Plofbaby’s

Er komen ook serieuze dilemma’s aan bod. Wat te doen met de IS-baby’s in Syrië? Noem ze anders, suggereert de cabaretier, zodat je meteen doorhebt welke angst ze oproepen. Plofbaby’s bijvoorbeeld. Het idee om ze samen met hun moeders gecontroleerd tot ontploffing te brengen, oogst in de zaal zoveel ‘ohhh’ dat deze grap de eindvoorstelling wellicht niet haalt.

Een vergelijking tussen boeren en Joden, iets waar protesterende boeren zelf mee waren begonnen, stuit ook op weerstand. Koning probeert veel uit, meestal met succes, maar een enkele keer op de rand van wat het publiek aankan.

Boreale bakkes

Op zijn sterkst is Koning als hij uithaalt naar Baudet. De politicus maakte tijdens zijn debat met Rutte een faux pas door te vragen wanneer de premier voor het laatst had gehuild om iets persoonlijks. Rutte gaf eerlijk antwoord: bij de dood van zijn vader, zijn broer en zijn zus. Ai, daar kreeg Baudet zijn gemene vraag ‘als een boemerang in zijn boreale bakkes terug’. Tegelijk ontdekte Rutte dat het loont om ook eens ‘de waarheid te vertellen’.

Oordeel

Een flitsende, actuele, grappige voorstelling. Door snel te schakelen tussen harde en melige humor houdt Koning zijn publiek continu geboeid. Er valt veel te gniffelen en te lachen, al rol je niet gauw van je stoel. Het karakter van de show is een beetje hapsnap, in de traditie van stand-up comedy. Iets van een rode draad of moraal op zo’n traditioneel moment van bespiegeling zou welkom zijn.

De voorstelling van Martijn Koning is op Oudejaarsavond van 20.30 tot 22.20 uur te zien op RTL4.

Lees ook:

Oudejaarsconferences: we zijn #MeToo-moe en Trump is ook al niet grappig meer

Cabaretiers waren dit jaar #MeToo-moe; het onderwerp kwam niet of slechts terloops ter sprake in de oudejaarsvoorstellingen. Ook op president Trump zijn ze uitgekeken. 2018 riep niet één sterk beeld of thema op. Het vaakst kwamen zwemmer Maarten van der Weijden, de Armeense kinderen Lili en Howick en de overleden tv-coryfee Mies Bouwman voorbij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden