Review

Opkomst en ondergang van Paulo Honorio

Graciliano Ramos: Sao Bernardo. Vert. August Willemsen, Coppens & Frenks, Amsterdam; 172 blz. - ¿ 49,50.

'Sao Bernardo' is het verhaal van een man die terugkijkt op zijn leven. Paulo Honorio, de verteller, is een primitieve, boerse man uit de droge 'sertao' van Noord-Brazilië, waar Graciliano Ramos zelf ook vandaan kwam. Aan het begin van het boek vertelt hij dat hij van plan is samen met een paar vrienden een boek te schrijven. De anderen moeten voor de syntaxis, het zedenkundig gedeelte en de vormgeving zorgen, hij zal zich bekommeren om de inhoud en het geld. Als de samenwerking mislukt, besluit hij zijn leven te beschrijven. Maar hij pretendeert niet de schrijver uit te hangen. Hij zal schrijven als de kortaffe, ruwe man die hij is.

Paulo Honorio is een verschoppeling, die zich niet veel van zijn jeugd herinnert, behalve dat hij voor een aalmoes werd afgebeuld. Op een gegeven moment belandt hij wegens een moord in de gevangenis, waar hij leert lezen en schrijven, en als hij uit de gevangenis komt is hij vastbesloten rijk te worden. Meedogenloos gaat hij te werk en bereikt na allerlei machinaties en intriges zijn doel: het verwerven van het landgoed Sao Bernardo, waar hij als landarbeider is uitgebuit. Hij begint het landgoed te exploiteren en gaat daarbij over lijken. Of we dat ook letterlijk moeten opvatten, wordt niet duidelijk. Paulo suggereert dat hij een moord (of meerdere) heeft begaan, maar zegt het niet met zoveel woorden.

Het enige dat nu nog ontbreekt is een erfgenaam. En dan begaat hij een fatale vergissing. Hij weet dat hij zich niet door zijn gevoel moet laten leiden, maar doet dat toch. Hij trouwt met Madalena, een onderwijzeres, omdat hij zich tot haar aangetrokken voelt. Maar zij is veel te ontwikkeld voor hem, zodat hij na korte tijd wordt verteerd door jaloezie op iedereen met wie zij wel kan praten. Deze jaloezie wordt zijn ondergang. Hij kijkt naar zichzelf, naar zijn handen: “De palmen waren enorm, gekloofd, eeltig, hard als paardehoeven. Een vrouw strelen met dergelijke handen!” en verliest de beheersing over zijn leven, dat rondom hem langzaam afbrokkelt. Zelfs zijn erfgenaam interesseert hem niet. Als hij zijn verhaal schrijft is hij bijna door iedereen verlaten.

In het hele boek is de primitieve boer aan het woord, en de taal is daarom heel sober, karig bijna. Er zijn bij voorbeeld nauwelijks landschapsbeschrijvingen. Maar soms valt Graciliano Ramos uit zijn rol, en een paar hoofdstukken zijn veel poëtischer dan we zouden verwachten van de grove Paulo Honorio. In Brazilië was deze inconsistentie indertijd aanleiding tot kritiek, maar het heeft wel prachtige literatuur opgeleverd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden