Operaregisseur Peter Sellars: ‘Cultuur gaat altijd over mensen die op weg zijn naar elders’

Beeld Martijn Gijsbertsen

Peter Sellars debuteerde dertig jaar geleden als regisseur bij De Nationale Opera met ‘Nixon in China’ van componist John Adams. In het Opera Forward Festival zijn beiden terug. ‘Net als een mens is een opera een work in progress. Al onze baby’s konden hier in Amsterdam volwassen worden’.

Over de overrompelende en hartverwarmende persoonlijkheid van de Amerikaanse regisseur Peter Sellars doen veel verhalen de ronde. Zo tegendraads, scherp en politiek geëngageerd de provocateur in zijn opera-ensceneringen is, zo mild en liefdevol is hij als mens. Zegt bijna iedereen die weleens met hem gewerkt heeft. 

Een ontmoeting met hem pakt dan ook precies zo uit zoals je je die had voorgesteld: oprechte interesse in jou als persoon en een meer dan warme hug. Die omhelzing-op-z’n-Amerikaans is best nog lastig gezien het verschil in lengte. Sellars is opvallend klein van stuk, al probeert hij dat met zijn kaarsrecht opstaande haar – al jarenlang zijn onmiskenbare handelsmerk – wat te verbloemen. Aan het eind van het gesprek zegt hij dat hij dankzij jou een waardevolle ochtend heeft gehad, en dat hij hoopt dat de rest van de dag zich op dezelfde manier zal ontvouwen.

Sellars maakt tijd voor het gesprek, is praatgraag en uitnodigend. Hij is scherp, neemt de vragen goed in zich op, en ook al lijkt het soms alsof hij zich in uitwijdingen verliest, aan het eind van ieder welbespraakt exposé komt er toch nog een klip en klaar antwoord. Sellars haalt na de enthousiaste ontmoeting nog snel even de tweede akte van ‘Girls of the Golden West’ uit zijn kamer. Er moet na het gesprek nog danig aan worden gewerkt.

De opera, waarvan hij het libretto samenstelde en die hij ook regisseert, ging in 2017 in wereldpremière in San Francisco. Het is een verhaal over de goldrush in Californië in 1851 en het is Sellars’ zoveelste samenwerking met componist John Adams. Er is na de première aan de opera geschaafd en gesleuteld, en in die nieuwe versie vormt ‘Girls of the Golden West’ het hoofdbestanddeel van het Opera Forward Festival van De Nationale Opera (DNO).

Hoezo gesleuteld? Waren jullie ontevreden?

“De lancering van een nieuwe opera is als de geboorte van een baby”, legt Sellars uit. “Als het er dan eindelijk is, geef je het kind een naam, maar eigenlijk heb je er nog geen idee van wat voor mens er uit gaat groeien. Net als een mens is een opera een work in progress. En ik prijs me gelukkig dat hier bij DNO onze werken hun definitieve vorm kunnen vinden. Dat was zo met ‘Nixon in China’, met ‘Doctor Atomic’ en nu met ‘Girls of the Golden West’. Na hun premières in Amerika kwamen ze naar DNO en konden Adams en ik er nog aan werken. Al onze baby’s konden hier in Amsterdam volwassen worden.

“Jan van Vlijmen, de voorganger van Pierre Audi, haalde ‘Nixon in China’ in 1988 naar Nederland. Het theater hier was net geopend, dus ik was hier zo ongeveer vanaf het begin. Alles was nieuw hier, er waren geen vastgeroeste ideeën, geen oude gewoontes. Het was vanaf het begin een bruisende plek waar ik het gevoel had dat ik er echt kon werken, gewaardeerd werd.

“Audi heeft dit theater vervolgens het zijne gemaakt op een bijzondere manier. Hij had nog geen geschiedenis met opera, evenmin als dat nieuwe gebouw, maar mét dat gebouw maakte Audi geschiedenis. En hoe. Het feit alleen al dat Audi hier dertig jaar lang artistiek directeur was. Dat is uniek in de operawereld en het heeft zich dubbel en dwars uitbetaald.

“Van Audi kwam ook het idee voor het Opera Forward Festival (OFF). Ik was in de eerste editie van OFF in 2016 al te gast met ‘Only the Sound Remains’ van Kaija Saariaho. Die naam OFF getuigt van zoveel inzicht. Want de geschiedenis van de opera is er sinds 1920 voornamelijk een van terugkijken geweest. Opera backward dus. Het is de enige kunstvorm waarbij het verleden belangrijker werd dan de toekomst.

“Men ging alleen maar succesvolle titels recyclen, steeds maar weer. Dat is toch vreemd? Het is toch veel interessanter om ontdekkingen te doen? Componisten raakten vervreemd van de operahuizen, verhuisden naar de marge, en in hun plaats kwamen dirigenten en zangers. Die gingen in de operatheaters de dienst uitmaken.”

In dat licht pleit Sellars voor een soort moratorium op bepaalde composities. Om te beginnen op ‘Porgy and Bess’ van George Gershwin, een werk dat hij ronduit beledigend noemt. Volgens hem moet je dat een hele poos wegstoppen. Daarna kan het door een nieuwe generatie opnieuw worden geïnterpreteerd. De symfonieën van Mahler mogen wat hem betreft ook een tijd onuitgevoerd blijven, evenals de opera’s van Puccini en nog zo wat. In het OFF kan hij dus zijn hart ophalen, daar is alles nieuw.

Wat vindt u van het OFF-thema van dit jaar, Identiteit en Confrontatie?

“Heel actueel. Dat is precies waar het over gaat op straat vandaag. Gele hesjes, woede die zich richt tegen andere culturen en tegen mensen die anders durven te denken. Er is diepe onrust in de samenleving, die alles te maken heeft met economie, met politiek en met corruptie.

“In Mali kun je vandaag de dag een tiener kopen voor twintig dollar. Die persoon is dan jouw bezit.

“Mensen ageren tegen andere mensen die op de vlucht zijn, die een plek op de aarde verlaten en op een andere plek asiel zoeken. Cultuur gaat daar over, altijd. Over mensen die op weg zijn naar elders, die vertrekken van de ene plek en aankomen op de andere. Lees er de mythes van de wereld maar op na, die gaan daar allemaal over. Wat kan daar nou illegaal aan zijn?”

Beeld Martijn Gijsbertsen

Was u niet liever politicus geweest?

Er volgt een diepe zucht. “De verkiezingen in Amerika zijn uitgegroeid tot een circus waarbij alles draait om geld. En hoe kun je als politicus tegenwoordig nou ergens voor staan? Weet je, het goede van artiest zijn is dat je geen populariteitstest hoeft te winnen. Je creëert voor jezelf een ruimte waar je de waarheid, jouw waarheid, kunt vertellen aan eenieder die het horen wil. Met als toegevoegde waarde, en die is heel belangrijk, dat een kunstwerk een langer leven kan hebben dan de winst bij verkiezingen. Dat is slechts een moment in de geschiedenis. Een artiest kan meer bereiken dan een politicus, omdat je geleidelijk een atmosfeer kunt creëren. Kunst gaat over verandering, verandering die langzaam groeit, die zulke goede wortels kweekt dat ze onmogelijk meer uit de grond te trekken zijn. Snelle verandering werkt haast nooit.”

En waarom koos u als artiest dan voor de toch wat elitaire opera en niet voor een andere, meer toegankelijke kunstvorm?

“Opera gaat niet over opera, maar over ons. Over ons leven. Opera is magisch, bevrijdt het gesproken theater van het realisme. Opera maakt je duidelijk hoe de wereld aanvoelt, en dat verschilt zo veel van hoe de wereld er daadwerkelijk uitziet. Opera gaat over verborgen verhalen en bevrijdt die vervolgens van goedkoop realisme.

“In mijn lezing tijdens OFF zal ik daar ook op ingaan. Hoe opera ruimtes kan creëren, iets waar onze cultuur niet erg goed in is. De belofte van opera is een uitnodiging aan de volgende generatie, de generatie die nog meer moet gaan nadenken hoe we deze planeet met elkaar gaan delen. Weet je, dat zijn die ongelofelijke kinderen in Nederland, die op donderdag niet naar school gaan, maar de straat op, om aandacht te vragen voor het klimaat.”

Voor Sellars is een enscenering waarin niet ook maatschappijkritiek verwerkt zit mislukt. Hij kan gewoonweg zijn ogen niet sluiten voor de ellende in de wereld.

“Girls of the Golden West is enorm aangevallen in de VS. Op haatdragende en boosaardige wijze. Klassieke muziek mag dan het etiket ‘nobel’ hebben, niet alle liefhebbers van klassieke muziek zijn nobele mensen. Door alle gemene kritiek heen kon je die van aanhangers van ‘white supremacy’ ontwaren.

“Het idee voor de opera ontstond toen ik werd gevraagd om Puccini’s ‘La fanciulla del West’ te regisseren. Dat is meer een Hollywoodversie van het wilde westen, niets voor mij. Toen heb ik Adams gebeld. Wij komen beiden uit Californië. Ik legde hem voor dat de ware opera over het Californië van vroeger nog moest worden geschreven. Hij was het met me eens en heeft vervolgens hele persoonlijke muziek geschreven. Op teksten die ik bij elkaar zocht, gecombineerd met poëzie en originele mijnwerkersliederen.

“De goldrush was echt een rush, en duurde maar even. De media bestonden in 1850 al. Toen die berichtten over het gevonden goud in Californië kwam er een stroom gelukzoekers op gang. In een jaar tijd ontstond de allereerste multiculturele samenleving in Californië. Eigenlijk was Californië tot dan een deel van Mexico, iedereen sprak er Spaans. San Francisco en Los Angeles, dat zijn Spaanse namen. Binnen een jaar werd het een onderdeel van de VS. De mensen die er woonden verloren hun identiteit, waren ineens vreemdelingen. Zij die er nieuw waren gearriveerd, werden de nieuwe Amerikanen.”

In ‘Doctor Atomic’ zit die prachtige aria ‘Batter my heart!’, op een sonnet van John Donne. Kunnen we in deze opera iets vergelijkbaars verwachten?

“Ik vond een toespraak van Frederick Douglass, een ontsnapte slaaf. Een overweldigende tekst over wat de Amerikaanse feestdag 4th of July voor een slaaf betekent. Het is een analyse van wat democratie zou moeten zijn, een tekst van een emotionele en morele kracht en intensiteit. We hebben erin moeten schrappen, omdat de toespraak te lang was, maar wat overbleef is een dertien minuten durende aria, fantastisch gezongen door de jonge bariton Davóne Tines.

“Ik denk dat het net als ‘Batter my heart’ een bariton-aria is die geschiedenis zal maken. Een stuk dat we kunnen plaatsen naast ‘A Lincoln Portrait’ van Aaron Copland, de compositie die nu altijd wordt uitgevoerd op 4 juli.

“In de tekst wordt gezegd dat het te laat is voor argumenten en dat het tijd is voor vuur, voor boosheid. Adams heeft er een begeleiding voor vol orkest onder gelegd, met een vorm en een opbouw zoals alleen hij dat kan. Een tekst uit 1852, één jaar slechts na de goldrush. En nog steeds actueel.”

Peter Sellars en John Adams

De samenwerking tussen John Adams en Peter Sellars is een van de vruchtbaarste in de geschiedenis van de opera, te vergelijken met die van Richard Strauss en Hugo von Hofmannsthal een eeuw eerder. Hun eerste project was ‘Nixon in China’ (1987), over het historische bezoek van de Amerikaanse president Richard Nixon en minister van buitenlandse zaken Henry Kissinger aan de Chinese leider Mao.

In de jaren erna volgden ‘The Death of Klinghoffer’ (1991, over de kaping van cruiseschip Achille Lauro), ‘El Niño’ (2000, gebaseerd op het kerstverhaal), ‘Doctor Atomic’ (2005, over de uitvinder van de atoombom), ‘A Flowering Tree’ (2006, gebaseerd op een Indiaas sprookje) en ‘The Gospel According to the Other Mary’ (2013, gebaseerd op het lijdensverhaal van Christus). Al deze werken waren ook in Nederland te zien.

Opera Forward Festival, 28 februari-10 maart

‘Girls of the Golden West’ van Johan Adams en Peter Sellars gaat donderdag in première in Nationale Opera & Ballet.
Andere nieuwe opera’s tijdens de vierde editie van het OFF-festival zijn:
- ‘Homo Instrumentalis’ van Silbersee met muziek van Georges Asperghis, Luigi Nono en Yannis Kyriakides.
- ‘Caruso a Cuba’ van Micha Hamel en Johannes Erath.‘Fin de partie’ van György Kurtág en Pierre Audi. 
- ‘The Second Violinist’ van Donnacha Dennehy en Enda Walsh.


Peter Sellars houdt zijn keynote speech op 1 maart. Voor alle andere activiteiten en lezingen zie operaforward. nl

Lees ook:

Currentzis en Sellars brengen een Mozart voor onze tijd

De Nationale Opera: ‘La clemenza di Tito’

Toekomstmuziek van de opera

De Nationale Opera organiseert voor het eerst het Opera Forward Festival, met opera als actuele kunstvorm. Tien dagen lang op zoek naar nieuwe visies en jong publiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden