RecensieBiografie Maria Callas

Operadiva Maria Callas was op het einde een uitgezongen en treurige society-figuur

Maria Callas en de Griekse scheepsmagnaat Aristoteles Onassis in 1957 op het Filmfestival van Venetië.  Beeld akg / Archivio Mario De Biasi di
Maria Callas en de Griekse scheepsmagnaat Aristoteles Onassis in 1957 op het Filmfestival van Venetië.Beeld akg / Archivio Mario De Biasi di

De krasse uitspraken van Maria Callas liegen er niet om. In een nieuwe biografie, waarin wordt geciteerd uit niet eerder gepubliceerde correspondentie, is de operadiva soms bepaald onaangenaam.

Maria Callas. In september is het 44 jaar geleden dat de Griekse, in New York geboren en opgegroeide zangeres eenzaam en ongelukkig stierf. In het Parijse appartement dat scheepsmagnaat Aristoteles Onassis voor La Callas, een van zijn trofeeën, gekocht had. Maria Kalogeropoulos, zoals haar echte naam luidde, stierf beroofd van illusies, dromen, familie en liefdes. En erger nog: beroofd van die unieke stembanden, die haar een tijdlang tot de meest begeerde én verguisde operadiva van haar generatie maakten. Ze was pas 53 jaar.

Callas is al bijna een halve eeuw dood dus, en nog steeds zijn alle verhalen niet over haar verteld. Boeken vol zijn er inmiddels geschreven over haar unieke zangkwaliteiten, onaardse acteerprestaties en tumultueuze triomfen. Maar in bijkans evenveel boeken wordt gefocust op de vele smakelijke schandalen, de muzikale mislukkingen, de notoire afzeggingen, het schokkende stemverlies en de persoonlijke misstappen van deze conservatieve, verlegen, onzekere, verslaafde, hypochondrische en bijziende vrouw. Een vrouw rond wie een ware cultus ontstond.

Ietwat pathetisch voorgelezen

Er was de laatste tijd vooral lof voor de in 2017 uitgekomen film Maria by Callas van Tom Volf, waarin het opzienbarende levensverhaal van de zangeres verteld werd door Callas’ eigen ogen. In die film zaten aardig wat passages uit brieven en dagboeken van Callas, die ietwat pathetisch werden voorgelezen door die andere operadiva Joyce DiDonato. Je zou die gebruikte citaten enigszins selectief kunnen noemen, zeker na lezing van Cast a Diva - The Hidden Life of Maria Callas van Lyndsy Spence.

null Beeld

Want op die volle Callas-plank kan een nieuwe biografie worden bijgezet. Begin vorige maand verscheen het. Spence was de eerste die ongepubliceerde correspondentie kon inzien uit drie grote privécollecties die in 2019 werden geschonken aan verschillende archieven. En die brieven, waarin Callas volgens Spence ‘haar meest intieme gevoelens opschreef’, werpen soms een heel ander licht op de zangeres en de latere, uitgezongen en treurige societyfiguur.

Ander licht op de zwaar verstoorde relatie met haar moeder, vader en zus bijvoorbeeld, op haar afhankelijkheid van steeds maar weer de verkeerde mannen. En Spence ontdekte in die brieven hoe zij echt over haar collega’s dacht, in het bijzonder de Italiaanse sopraan en publiekslieveling Renata Tebaldi, haar grote rivale. De brieven geven Callas in elk geval een heel ander, veel minder positief geluid dan de gekozen passages die DiDonato in de genoemde film voordraagt. Dat Callas onaangenamer lijkt, was misschien niet helemaal de bedoeling van Spence’s boek, die in interviews aangaf de intentie te hebben gehad om de vrouw Maria een stem te geven. Ze schiet in elk geval aardig wat gaten in de heilige Callas-cultus.

Wegwerpen, gieten, afschudden, inlijsten

Ondanks het feit dat Spence met een grote hoeveelheid voetnoten en verwijzingen naar bronnen verantwoording aflegt voor haar onderzoek, ontkom je tijdens het lezen toch niet aan de indruk dat haar schrijfstijl erg dicht tegen niet zo wetenschappelijk verantwoorde sensatiezucht aanschurkt. Misschien ontkom je daar niet aan bij dit onderwerp. Als motto voor haar boek kiest Spence een citaat van Callas zelf: ‘Zet wat menselijke details in je verhaal, alsjeblieft, doe dat. Want soms ben ik gewoon nogal menselijk.’ Een mooi motto, zeker voor iemand die de bijnaam La Divina, de Goddelijke, kreeg.

Eerst maar eens de titel. Casta diva (Kuise godin) is een aria van priesteres Norma uit Bellini’s gelijknamige opera. Het was een van Callas’ paraderollen. Door de laatste a uit het woord casta los te weken, staat er in het Engels: Cast a diva. Het is een ingenieus, maar ook wat flauw woordgrapje. In het Engels kan to cast heel veel verschillende dingen betekenen. Natuurlijk kan het ‘iemand in een rol casten’ betekenen, maar ook: wegwerpen, gieten (in een mal), afschudden, inlijsten. Kiest u maar.

Callas in 1959 op vliegveld Tempelhof in Berlijn. Beeld RV
Callas in 1959 op vliegveld Tempelhof in Berlijn.Beeld RV

En dan zijn er bij elk nieuw, dramatisch hoofdstuk toepasselijke citaten uit de opera’s die Callas heeft gezongen. Dat is wel wat cliché. Zoals het citaat uit Bizets Carmen bij het hoofdstuk over de definitieve breuk met Onassis: ‘Alles is afgelopen. Ik heb nog nooit gelogen, tussen ons is alles voorbij’. Dat zijn de woorden van Carmen zelf, die haar relatie met Don José verbreekt. In Spence’s visie klopt dat, en was het Callas die wegliep uit de giftige relatie met Onassis, en niet andersom zoals altijd wordt beweerd.

Spence haalt meer van die algemeen aanvaarde aannames onderuit. Zo is er veel gepubliceerd over de rivaliteit tussen Callas en Tebaldi. Grote zangeressen allebei, maar totaal verschillend qua temperament. Lang werd gedacht dat die rivaliteit er eigenlijk niet is geweest, en dat die maar werd opgeklopt door de media en de platenindustrie om de verkoop te stimuleren. Zowel Callas als Tebaldi heeft die vete afgedaan als onzin. Maar uit de brieven van Callas komt toch een ander beeld naar boven.

Callas floreerde op ruzie-achtige sferen

Wat te denken van de uitspraak: ‘Tebaldi is alleen maar beroemd geworden omdat ze mijn rivale was’? De haat druipt er soms vanaf. In een andere brief schrijft Callas: ‘Smeriger en sluwer dan Tebaldi zijn er maar weinigen’. Callas floreerde op ruzie-achtige sferen. Haar favoriete dirigent Tullio Serafin zei daarover: ‘Soms moet ze rotzooi schoppen opdat ze goed kan zingen; soms moet ze gewoon vechten – het zit in haar natuur’.

Hun repertoire overlapte in een paar rollen, maar Callas ging er prat op dat haar repertoire veel diverser en veeleisender was dan dat van Tebaldi. In 1955 zei ze daarover: ‘Als de tijd komt dat mijn dierbare vriendin Renata Tebaldi de ene avond rollen zal zingen als Norma, Lucia of Anna Bolena, en de avond erop Traviata, Gioconda of Medea – dan, en alleen dan zullen wij rivalen zijn’.

Maria Callas  in december 1958 in Parijs.  Beeld Claude Poirier, Roger-Violet , ArenaPAL
Maria Callas in december 1958 in Parijs.Beeld Claude Poirier, Roger-Violet , ArenaPAL

Dat deed Tebaldi wijselijk niet, en de grote verscheidenheid aan rollen die Callas zong, wordt wel gezien als oorzaak van de snelle achteruitgang van haar stem. Ook daarover heeft Spence interessante dingen te melden. Haar stem zou achteruit gegaan zijn door een neurologische aandoening en door de steeds groter wordende afhankelijkheid van verdovende en verboden slaapmiddelen. Die hebben volgens Spence ook tot haar dood geleid.

Spence slaagt er in om duidelijk te maken hoe de mannen in haar leven Callas als trofee gebruikten. Eerst Italiaan Meneghini, een stuk ouder en haar eerste manager. Volgens Spence heeft hij alleen maar geld verdiend aan haar. Onassis ruilde zijn trofee Callas in voor de trofee Jackie Kennedy, en tenor Giuseppe di Stefano sleurde Callas in de jaren zeventig over internationale podia als een prijspoedel om mee te pronken. Zingen kon ze toen echt niet meer. Haar devote fans bleven juichen, de pers gumde haar goddelijkheid genadeloos uit.

De eenzaamheid van Callas’ treurige laatste dagen, daar wisten we al het nodige van. Maar dat het zo schrijnend was als Spence nu beschrijft, is in een woord ontluisterend.

Lyndsy Spence: Cast a Diva: The Hidden Life of Maria Callas, 304 pagina’s, is verschenen bij The History Press.

Lees ook:

Maria Callas, de vocale ijzervreter

Eenzaam en uitgeblust stierf Maria Callas in Parijs, in 1977. Warner brengt vrijdag twintig opera-opnamen van haar uit, in een geluid dat glanzender is dan ooit. Nu hoor je nog scherper dat stemactrice Callas live op de planken alles en iedereen opvrat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden