OperaDie sieben Todsünden

Opera kijken via livestream: de cameramensen zijn ineens even belangrijk als de zangers

Eva-Maria Westbroek (Anna I), Anna Drijver (Anna II) en een cameraman tijdens repetities voor 'Die sieben Todsünden' van Kurt Weill en Bertolt Brecht. Beeld Sanne Peper
Eva-Maria Westbroek (Anna I), Anna Drijver (Anna II) en een cameraman tijdens repetities voor 'Die sieben Todsünden' van Kurt Weill en Bertolt Brecht.Beeld Sanne Peper

Vraatzucht, wellust, hoogmoed en die andere vier hoofdzonden, verpakt in een nog steeds actueel operaatje. Dankzij een livestream, zijn de cameramensen ineens even belangrijk als de zangers.

Bedrijvigheid in de grote, rode zaal van Nationale Opera & Ballet. Het voelt als vanouds na al die stille maanden. En toch is bijna alles anders aan deze repetitie. Verschillende camerateams lopen de zangers hinderlijk voor de voeten, zo lijkt het.

Een volgspotter met een felle lamp in de hand volgt zijn cameraman als een schaduw en zet de zangers soms ineens vol in het spotlicht. Regisseur Ola Mafaalani houdt geen overzicht op het geheel van achter uit de zaal, zoals je zou verwachten, maar zit helemaal vooraan naar een beeldschermpje te turen, koptelefoon op haar hoofd.

De Nationale Opera gaat voor het eerst een livestream uitproberen. Dat is echt iets wezenlijk anders dan wanneer je een kant-en-klare opera vastlegt met camera’s. Het film- en lichtteam is nu vanaf het begin bij alle repetities betrokken geweest.

Kurt Weill en Bertolt Brecht

In deze enscenering van Die sieben Todsünden, het moralistische operaatje van Kurt Weill en Bertolt Brecht uit 1933, is de camera even belangrijk als operadiva Eva-Maria Westbroek, die de rol van Anna I vertolkt. Anna II, haar zuster en symbolische schaduwkant wordt gespeeld door actrice Anna Drijver. Allebei hebben ze voortdurend een camera en een spot op hun gezicht.

Regisseur Mafaalani gelooft niet in perfect gemonteerde theaterregistraties. Kil en afstandelijk vindt ze die. Theater maken gaat over het nu, over het moment, over dat iets mis kan gaan, net als in het leven, zegt ze. “Ik wil iemands adem bespeuren, een geur opsnuiven, zijn warmte voelen. Alles wat het echte contact met mensen zo waardevol maakt. In mijn theaterregies heb ik camera’s om die reden altijd zoveel mogelijk vermeden. Techniek kan de boel soms zo ophouden. Maar goed, we zijn hier en nu.

“Deze enscenering was vorig jaar, vlak vóór de theaters moesten sluiten, al helemaal klaar. Met camera’s erbij maak je een nieuw kunstwerk, een productie waar deze tijd om vraagt. Met hart en ziel vonden wij een ander medium, de film, om het verhaal veilig naar de toeschouwer te brengen.”

Twee Anna’s en zeven hoofdzonden

De twee Anna’s vertrekken uit Louisiana om in zeven verschillende Amerikaanse steden van Memphis tot San Francisco geld te verdienen zodat ze een huisje kunnen bouwen voor hun familie. Anna I is zangeres, en de praktische van de twee. Haar zus Anna II is danseres, en een beetje wild. ‘Maar misschien zijn we wel één persoon, met één verleden en één toekomst en één bankrekening’, zingt Anna I. In de zeven steden krijgen de zussen te maken met steeds een andere hoofdzonde.

De familie, een kwartet mannelijke zangers waarin de bas de rol van moeder zingt, becommentarieert de reis van de Anna’s met bijbelse vermaningen en waarschuwt hen voor de zonde. Met dat kwartet verwijst Weill naar de Comedian Harmonists, een close harmony-groep van vijf mannelijke zangers, die toen heel populair was in Duitsland. Zonder geld, maar gelouterd, keren de twee Anna’s na zeven jaar terug naar hun familie in Louisiana.

Het oog van de kijker

Mafaalani koos filmregisseur Marc de Meijer naast zich. Ze vond het heerlijk om met hem een live film te maken. Voor de bezoekers is het anders. Die kunnen hun ogen niet vrij laten ronddwalen over de bühne, nu ze worden gestuurd door wat de camera hen laat zien.

“Maar ik heb bewust het oog van de kijker gezocht”, zegt Mafaalani. “In een normale theatervoorstelling doe je dat door ergens het licht op te zetten, nu moet het met de camera. Met die camera wijk ik soms bewust af van het hoofdgebeuren, door te gissen waar het publiek naar zou kijken. Misschien willen ze de dirigent zien, misschien een verre hoek op het toneel, of een violist. Ik probeer dat kijkgedrag te vangen, en laat soms via de camera ook het blikveld van de zanger of acteur zien, zodat je de lege zaal ziet. Ik heb de techniek niet verstopt of weggepoetst, het is allemaal te zien.”

Mafaalani kreeg het juiste gevoel bij deze livestream toen ze zich een oorlogsdocumentaire voorstelde waarbij je de mens achter de camera voelt, omdat die soms hijgend moet meehollen als er plots actie of gevaar is.

“Hoofdpersoon Anna is een jong meisje uit een achterstandswijk. Uitschot, geen perspectief. Ze realiseert zich dat ze een plek op deze aarde heeft, dat ze haar leven zou kunnen haten, maar dat ze ook een manier kan vinden om onderdeel van die gehate maatschappij uit te maken. Daarvoor gaat ze op reis. Toen kreeg ik het idee, stel nou dat iemand van die reis een documentaire maakt. Dat is mijn ingang geweest. Net als in een oorlogsdocumentaire maak je in mijn ogen kunst van een ramp. Door de pandemie heb ik, ondanks alle gedoe met meetlatten, deze productie voor mijn gevoel nog mooier kunnen maken.”

Regelmatig huilen tijdens de repetities

Niet eerder ensceneerde Mafaalani opera. Eigenlijk, zegt ze, maakt ze nu twee debuten tegelijkertijd, als opera- én filmregisseur.

“Ik vind opera iets fenomenaals, die muziek is zo’n ongelofelijke verrijking. In het begin was ik nog erg voorzichtig en vroeg ik Eva-Maria Westbroek of ze bepaalde acties wel kon doen terwijl ze ook nog moest zingen. Na een paar keer verzuchtte ze: ‘Ola, zeg nou maar wat jij wilt dat ik doe, dan doe ik het’. Ik vond dat een openbaring. Het is zo fijn om met haar te repeteren en te zien hoe ze opbloeit als ze zingt. En dat zingen van haar - goddelijk. Het raakt me heel diep, ik ben in mijn carrière zelden zo gelukkig geweest. Eva is het inmiddels al gewend dat ik tijdens de repetities regelmatig moet huilen.

Opera Forward Festival

Het hele Opera Forward Festival (OFF) is gratis online te volgen van 18 t/m 21 maart. Je moet je wel eerst registreren op de site. Op donderdag om 18.00 uur gaat het online festivalterrein open met randprogrammering. Vlak voor aanvang van Die sieben Todsünden (20.00 uur) houdt Marieke Lucas Rijneveld een voordracht waarin ze reflecteert op de zeven hoofdzonden. De opera wordt begeleid door het Rotterdams Philharmonisch Orkest olv Erik Nielsen.

Verder zijn er elke dag inspirerende talks over muziek en theater. In OFFSpring zijn voorstellingen te zien van nieuwe, jonge theatermakers en in OFFComposition worden nieuwe, korte opera’s gepresenteerd. Er is een preview van Michel van der Aa’s nieuwe opera Upload en het festival wordt zondagmiddag afgesloten met de online wereldpremière van Mathilde Wantenaars kinderopera Een lied voor de maan. Alle info is te vinden op operaforwardfestival.nl.

“Natuurlijk word ik via Eva uiteindelijk geraakt door wat Weill en Brecht gemaakt hebben. Zij laten zien dat elk van de zeven hoofdzonden ook een mooie zijde heeft. Via de muziek klinkt mededogen. Ze verdedigen de zondaars. Daarom is de rol van Anna gesplitst, ze moet haar schaduwzijde omarmen. ‘Wie zichzelf kan overwinnen, verdient een beloning’, zingt Anna’s familie als een soort Grieks koor aan het eind. Geluk kan alleen daar wonen waar iedereen gelukkig is. Die maatschappijkritiek van Brecht en Weill is nog steeds heel actueel. En dat zij dat vertellen via een jong meisje, dat is zo mooi bedacht.”

Voor de thuiskijker heeft Mafaalani een suggestie. “Ik hoop dat mensen, als ze straks voor dat schermpje zitten, een sfeer voor zichzelf creëren, een lekkere pot thee zetten, een kaars aansteken en de gordijnen dichtdoen. Dat ze zich eventjes in hun eigen theater wanen. Zet vooral de koptelefoon op, en je zult merken dat deze muziek en dit verhaal recht je ziel in gaan.”

Lees ook:

Hoe de muziek uit de zalen verdween

We schrokken dat alle theaters en concertzalen dicht moesten. We keken en luisterden ons vervolgens ongans aan concerten en opera’s die ­gratis online werden aangeboden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden