Boekrecensie

Op zoek naar verloren familie

Philo Bregstein Beeld TR BEELD

Philo Bregstein reist van Litouwen naar de VS om het verleden van zijn Joodse familie te achterhalen.

Het contrast tussen de jonge en de oude Philo Bregstein (1932) kon haast niet groter zijn. Als jongeman moest hij niets van familie en religie hebben, in het onlangs verschenen ‘De gestolen tijd’ zwelgt hij in zijn wereldwijd verspreide bloedverwanten en spreekt hij een Joods gebed uit voor zijn overleden opa.

Over wat er in de oorlog gebeurde met de familie van zijn Joodse vader en niet-Joodse moeder werd in Philo’s ingewikkelde jeugd gezwegen. In de jaren vijftig overleden zijn ouders kort na elkaar, onder treurige omstandigheden. Zijn vader viel in 1957 tijdens een vakantie uit het raam, en zijn moeder stierf een jaar later aan onduidelijke kwalen. Bregstein bleef met vragen achter. Was die val een ongeluk of een zelfmoord? Verontrustend is dat zijn grootvader bij het uitbreken van de oorlog in 1940 in Marseille ook uit een raam is gesprongen. De belangstelling voor Joodse geschiedenis van de auteur werd gewekt in de jaren zestig, toen Pressers ‘Ondergang’ - over de Holocaust - verscheen. Toen realiseerde hij zich dat de Holocaust ook op zijn eigen familie betrekking had.

Prisma van familieverhalen

Pas in de jaren negentig gaat de auteur echt op zoek naar het familieverleden. Tussen 1991 en 2008 reist hij onvermoeibaar de wereld af om familieleden te ontmoeten en snippers informatie te verzamelen. Het beginpunt is een dorpje in Litouwen, Panemune, waar veel Bregsteins vandaan komen. De gelukkigen onder hen, onder wie de opa van de auteur, verlaten die plaats vóór een grote slachting in 1941: veel Litouwers waren betrokken bij de moord op de Joodse bevolking door de nazi’s, een zwarte bladzijde uit de Litouwse geschiedenis.

Bregstein combineert familieverhalen soepeltjes met de (Joodse) geschiedenis van de plaatsen waar zijn zoektocht hem brengt: Zuid-Amerika, de Verenigde Staten en Israël, en sluit zo aan bij de traditie om Joodse geschiedschrijving te beoefenen via het prisma van familieverhalen. Veel Bregsteins emigreerden aan het begin van de twintigste eeuw naar Amerika. Daar noemden zij zich Breakstone, organiseerden familiereünies en brachten Breakstone World uit, een krantje met wederwaardigheden over de familie. Twee afstammelingen uit Panemune richtten een succesvol bedrijf in roomkaas op, Breakstone Cream Cheese.

Omslag ‘De gestolen tijd’ Beeld TR BEELD

Bregstein bezoekt tentoonstellingen, onthullingen en conferenties die gewijd zijn aan de geschiedenis van de Joden en draagt er regelmatig zelf aan bij. Zo ondersteunt hij in 1993 een conferentie in Vilnius die gewijd is aan de moord op 12.000 Joden uit Litouwen, en vertoont een film daarvan later aan familie in de VS.

Het relaas doet in de verte denken aan ‘Verloren: op zoek naar zes van de zes miljoen’, waarmee Daniel Mendelsohn in 2007 wereldwijd succes boekte. Deze Amerikaanse classicus ging op zoek naar sporen van zes vermoorde familieleden uit Polen. Net als Bregstein reisde hij naar hun geboorteplaats, maar ook naar familie in andere werelddelen om het verhaal van zijn oudoom en zijn gezin te reconstrueren. Al schrijvend over vluchtende volkeren en zijn zoektocht ziet hij parallellen met de Bijbel en de Griekse Oudheid.

Duizelingwekkend

Zo ver gaat Bregstein niet in zijn duiding, het blijft een reportage. De auteur, ook filmmaker, schrijft levendig en gedetailleerd. Wat iemand draagt, hoe een omgeving of een huis eruit ziet, gezichtsuitdrukkingen, wat er allemaal op foto’s te zien is, zelfs maaltijden worden beschreven. Bregstein trekt je naar binnen. Hij weet zijn soms wat nukkige Litouwse neef Grisja, die hem regelmatig vergezelt op de familiereizen, haarscherp te typeren. Maar soms draaft hij door. Het aantal familieleden duizelt - in de sfeer van de kleinzoon van de zus van m’n vader - temeer daar goede vrienden en buren soms ook tot deze familiegeschiedenis worden gerekend.

De momenten waarop de schrijver het dichtst bij zichzelf komt, raken je wel. Zo laat hij zien hoe de relatie met zijn broer verbetert dankzij het gezamenlijke familiebezoek. Eerlijk is hij bovendien over zijn verlegenheid en onkunde rondom Joodse gebruiken en zijn schaamte daarover. Die oprechtheid maakt van ‘De gestolen tijd’ een mooi persoonlijk document.

Oordeel: Oprecht, mooi, persoonlijk document.

Philo Bregstein
De gestolen tijd
Boom; 376 blz. € 29,90

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers in ons dossier. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden