Uit ‘The Flavor of Green Tea over Rice’.

 Beeld
Uit ‘The Flavor of Green Tea over Rice’.

Japanse film

Op zoek naar troost en tederheid? Kijk naar de stille, wijze films van Yasujiro Ozu

Conflict, drukte: hoe ga je ermee om? De films van humanist Yasujiro Ozu doen, zestig jaar na zijn dood, verrassende handreikingen aan de moderne mens.

Remke de Lange

Een vrouw en een man scharrelen onhandig rond in hun keuken. Dit is het domein van hun dienstmeisje, gewoonlijk komen ze hier niet. Geen idee waar de rijstkommetjes staan. Of de groene thee. Omzichtig bewegen ze om elkaar heen: met deze keukendans zoeken de echtelieden voorzichtig contact na een huwelijkscrisis. Hun praktische en emotionele geschutter is een tedere triomf van menselijk zoeken naar evenwicht en contact.

Dit is de blik van Yasujiro Ozu. Groot geduld met de mensheid vormt de rode draad in de gerestaureerde films uit de jaren vijftig die Eye uitbrengt. Films in zwart-wit, met een eigen visuele stijl en een andere toon dan in de films die op dat moment in het Westen werden gemaakt. Laten we ze ‘impliciet melodrama’ noemen.

Zoals The Flavor of Green Tea over Rice (1952). Een huwelijksdrama waarin een grillige vrouw aanvankelijk een dikke karper in een vijver met haar ‘sukkelige’ echtgenoot vergelijkt. Een vlakke kantoorman die thuis niet veel zegt. Begrijpelijk dat ze wegglipt. Maar in een voortdenderende trein houdt Ozu de camera langdurig op haar peinzende gezicht. Even later volgt de keukenscène. En die is diep ontroerend: al die kleine gebaren en bewegingen tussen aanrecht en servieskast krijgen grote betekenis.

Oeuvre is opmerkelijk consistent

In eigen land was Yasujiro Ozu al langer een gewaardeerd filmmaker, daarbuiten werd hij pas eind jaren vijftig ontdekt. Sindsdien is zijn naam niet meer verdwenen van favorietenlijstjes. Toen filmmakers in 2012 voor het filmmagazine Sight & Sound en British Film Institute de beste films uit de geschiedenis mochten noemen, eindigde Ozu’s Tokyo Story op nummer één - boven grote klassiekers als 2001: A Space Odyssey en Citizen Kane.

Ozu groeide op met Hollywoodfilms. Als begintwintiger kwam hij via een oom te werken in de Shochiku filmstudio, die later ook onderdak bood aan filmmakers als Masaki Kobayashi en Nagisa Oshima. Het zou Ozu’s professionele thuis worden.

UIt: The Flavor of Green Tea over Rice Beeld rv
UIt: The Flavor of Green Tea over RiceBeeld rv

Vierenvijftig films maakte Ozu voordat hij in 1963 op zestigjarige leeftijd overleed, en zijn oeuvre is opmerkelijk consistent. Drama’s over de Japanse middenklasse maakte hij: mensen die deels vasthouden aan, of ingesnoerd worden door, traditie en deels hun individuele vrijheid en geluk opzoeken. Dat geeft schuring tussen echtelieden, vrienden, generaties.

Wat je in Hollywood niet zag

Precies op die raakvlakken plaatste Ozu zijn camera. Op Japanse ooghoogte. Het werk van Ozu herken je aan de ‘tatami shots’, gecreëerd met een camera op de hoogte van een volwassene die geknield zit op een tatami-mat, een traditioneel huiselijke positie voor maaltijden en conversaties. Ozu liet er speciale statieven voor maken. Zijn filmsets hadden plafonds nodig, want die kwamen in beeld, iets wat je in Hollywood niet zag.

De regisseur was grootgebracht met Amerikaanse cinema, veel trok hij zich niet aan van de regels die daar waren ontstaan. Neem dialoogscènes. In Hollywood is het gebruikelijk om naast de spreker een stukje ‘schouder’ van de gesprekspartner te laten zien. Het bestendigt de relatie tussen de twee, en helpt je als kijker bij de oriëntatie in de ruimte. Ozu doet daar niet aan. Dialoogpartners komen afzonderlijk in beeld, hun opstelling denk je er maar bij.

Uit: Tokyo Story Beeld
Uit: Tokyo Story

Het heeft een wat verwarrend, maar ook wel bevrijdend effect: als kijker word je minder nadrukkelijk gestuurd. De fysieke omgeving krijgt zo een eigen plek in Ozu’s films. De camera staat stil. En kijkt. Mensen lopen het beeld in en verdwijnen, bewegen naar elkaar toe en nemen afstand. Soms met een mooi diepte-effect: op de voorgrond een gezelschap aan tafel, daarachter andere bedrijvigheid in een straatje. In beeldovergangen zit eenzelfde losheid. Treinen, straatbeelden, uitzicht op een rivier, walmende fabrieksschoorstenen komen langs zonder dat ze per se de locatie van de volgende scène aankondigen. Het zijn bijna ruimtelijk-poëtische terzijdes.

Rouw, eenzaamheid, blijdschap, vertwijfeling

Ook met tijd gaat Ozu op eigen wijze om. Bij ‘melodrama’ denk je aan emotionele pieken en dalen. Huwelijk, scheiding, geboorte, dood, trauma, werkstress: zijn personages maken het allemaal mee, maar de maker laat de gebeurtenissen zelf graag achterwege. Middels soms abrupte overgangen gaat hij liever door naar de gevólgen: rouw, eenzaamheid, blijdschap, vertwijfeling. Zonder enige sentimentaliteit trekt Ozu zijn voelsprieten ver uit voor de verholen gevoeligheden van het menselijk bestaan. Het leven gaat niet om de stenen die in de vijver worden gegooid (de bruiloft, het sterven) maar om de rimpelingen die ze veroorzaken in het dagelijkse.

Die bestaat voor een groot deel uit herhaling, en speelt zich af tegen de achtergrond van schuivende sociaal-maatschappelijke panelen. Je kunt Ozu’s films omschrijven als intieme portretten van gewone mensen, ze zijn nadrukkelijk ingebed in een grotere wereld. In Early Spring (1956) ontwaakt een echtpaar iedere ochtend in een voorstad van Tokyo. Gemoedelijke huizen langs smalle straatjes waar buren voortdurend praatjes maken. Even later mengt de man zich in de dagelijkse uittocht: tientallen witte overhemden (m/v) lopen naar het station en verzamelen zich op het perron. Op naar kosmopolitische kantoren. Daar zijn ze productieve radertjes, opgeslokt in moderne efficiëntie. Even waan je je in het oeuvre van de Franse filmer Jacques Tati, die zich op datzelfde moment aan de andere kant van de wereld verwonderde over naoorlogse modernisering.

Met een zekere weemoed bekijkt Ozu hoe behoudendheid en vooruitgang met elkaar schuren, ook achter de voordeur. Vrouwen, afwisselend in kimono en modieuze petticoat, tasten onderling sociale mores af: een gearrangeerd huwelijk accepteren? Weggaan bij een overspelige man? Ze voeren intelligente, gevoelige conversaties. Net als de mannen onderling, verbonden door desillusie over werk en oorlogstrauma’s.

Vrouwen praten tegen mannen die rokend zwijgen, hun kleren onverschillig op de vloer gooien. Toch vinden daar kleine, begripvolle gebaren plaats. We zien mensen over hun eigen schaduw stappen. Pogingen doen om in contact te blijven, ook als ze de ander niet begrijpen. Het zijn prachtig inspirerende momenten voor de hedendaagse mediaconsument die soms doof wordt van Grote Meningen, sociaal gevecht en verbaal lawaai. Ozu biedt gouden, troostrijke momenten vol stilte, contemplatie en compassie.

In Ozu’s bewonderde Tokyo Story (1953) bezoekt een ouder echtpaar van het platteland de volwassen kinderen in de grote stad. Een zoon die arts is geworden, een dochter met een schoonheidssalon: met hun verplichtingen en eigen dynamiek hebben ze maar weinig oog voor de bejaarde gasten. De schoolgaande kleinkinderen zien hun grootouders voor het eerst. Uit alles blijkt dat de familieleden van elkaar zijn weg gedobberd. Een simpel, in feite onvermijdelijk gegeven, groter wil Ozu het ook niet maken. Verandering, teleurstelling, dood: ons bestaan zal nooit zonder zijn, zo realistisch en humanistisch is deze verstandige filmmaker.

Ook in Tokyo Story leiden ze niet tot luidruchtige aanvaringen of grootse emoties. Wel tot zachte uitwisselingen van begrip, vergeving, gelatenheid: intieme momenten waarin iedere kijker iets zal herkennen. Wordt zijn werk in eigen land beschouwd als ultiem Japans, de films van Ozu zijn nog altijd verrassend universeel.

Vanaf 3 februari zijn in filmtheaters van Yasujiro Ozu te zien: The Flavor of Green Tea over Rice (1952), Tokyo Story (1953), Early Spring (1956) en Tokyo Twilight (1957)

Lees ook:

Gelukkig, ze zijn er nog: krankzinnig slechte films. Tijd voor een ode

Belachelijke dialogen, onlogische camerahoeken, onbegrijpelijke montage en bordkartonnen decors sieren de krankzinnig slechte film. Gelukkig zijn ze er nog, tussen alle schijnbare perfectie van de blockbusters.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden