null Beeld Kwennie Cheng
Beeld Kwennie Cheng

BoekrecensieRoman

Op zoek naar een roerdomp in de rietkragen. Waarom toch al die vogels?

Edzard Mik laat zijn personages twijfelen, duelleren en onderzoeken wat ze voor elkaar betekenen.

Gerwin van der Werf

Schrijvers zeggen wel eens dat ze zelf niet altijd weten waar het verhaal dat ze schrijven naartoe gaat, het ontstaat terwijl ze eraan werken. Het kan zelfs motiverend werken voor de schrijver, die nieuwsgierigheid naar het eigen verhaal. Meestal merkt een lezer niets van die zoektocht, maar bij het lezen van Waarom vogels van Edzard Mik krijgt de lezer herhaaldelijk de neiging het verhaal te bevragen: waarom moet het lopen zoals het loopt? Waarom deze wending? Waarom die vogels, dacht ik op een zeker moment zelfs, waarom worden die erbij gehaald?

En toen besefte ik dat de schrijver me daar misschien juist wil hebben: als getuige van zijn zoektocht. Waarom vogels? Nou ja, inderdaad, het staat al in de titel.

Tido, zelf een vreemde vogel, praat met vogels als een heilige Franciscus

In Waarom vogels sluit operazangeres Katja zich aan bij een clubje natuuractivisten, na aandringen van haar vriendin Emmy, die zij kennelijk niets kan weigeren (een veeg teken!). Het clubje schaart zich rond de goeroe-achtige Tido, die naar een roerdomp zoekt in de rietkragen rond een bedreigde vogelplas aan de rand van de stad. Als de beschermde roerdomp daar broedt, dan kan het natuurgebiedje gered worden van de ondergang.

Tido, zelf een vreemde vogel, praat met vogels als een heilige Franciscus en lijkt ze zelfs tot leven te kunnen wekken. Katja raakt door hem gefascineerd, net als Emmy trouwens, zodat rivaliteit tussen de vriendinnen op de loer ligt. Mik weet een vreemd soort spanning te creëren met die rare Tido, het is een van zijn betere personages.

En door de inzet van magisch-realistische elementen. Ik heb ook wel eens rond zo’n vogelplas gehangen met een kijker, maar zoveel verschillende soorten als Katja in een uurtje spot, dat is jaloersmakend voor iedere vogelaar. Ze komen steeds vlakbij, landen zelfs op haar hand, want ja die Tido heeft een bondje met ze.

Onder druk

Het is duidelijk dat het Mik niet om die vogels gaat en ook niet om die plas. In zijn werk is vaker, zo niet altijd, sprake van een proefopstelling van mensen in een setting waarbij ze meteen onder druk staan. In Goede tijden (2009) is dat Maastricht tijdens een overstroming, in Waar de zee begint (2014) Athene in een hittegolf en in Mont Blanc (2012) het hooggebergte. Mik laat mensen botsen, twijfelen, ­duelleren en vooral: zoeken naar liefde, onderzoeken wat ze voor elkaar betekenen.

Katja lijkt te moeten kiezen tussen Tido en Emmy, maar dan zet Mik een vreemde manoeuvre in: Tido verdwijnt uit het verhaal en de handeling verplaatst zich naar de Spaanse bergen waar Katja de plotseling verdwenen Emmy zoekt.

Dit is zo’n moment waarop je als lezer het boek van bovenaf beschouwt en je je afvraagt: waarom deze wending? Had het verhaal niet beter een andere kant op kunnen gaan? Je gaat die malle Tido missen, in zijn plaats komt het getroebleerde pubermeisje Robin op het toneel en ook hier weer: waarom?

Er volgt een beproeving en een loutering hoog in de gevaarlijke bergen. Tja, vogels, natuur, voordat je het weet wordt het allemaal hartstikke symbolisch. Een ontmoeting met een gewond lammetje: vereist de liefde een offer? Het kon me niet overtuigen, omdat zowel Katja als Emmy mij te raadselachtig bleven. Fascineren bleef het wel.

Edzard Mik Beeld Giuliyani
Edzard MikBeeld Giuliyani

Ik moest aan Vestdijk denken. Zijn stijl is niet te vergelijken met die van Mik, maar hij hield wel van vreemde proefopstellingen, typische decors en rare afslagen in het verhaal, en het ging hem niet om al dit vertoon, maar om de psychologische ontwikkeling van de personages. Ik dacht aan zijn onlangs heruitgegeven Een Alpenroman. Ook Mik is een verzinner, een zoeker, hij schrijft pure fictie en is daarmee een schrijver om te koesteren in het literaire landschap dat van egodocumenten en autofictie aan elkaar hangt.

Jezelf verrassen

‘Waarom zing jij?’, vraagt Tido aan Katja. Het antwoord van de zangeres: ‘We hebben een stem dus zingen we, we denken na over ons leven dus schrijven we. Er is in ons een teveel dat een uitweg zoekt, een surplus waarvan we iets bijzonders proberen te maken, iets waarmee we spelen en onszelf verrassen.’

Jezelf verrassen, daar heb je het weer. Dat de hele proefopstelling en dus de roman niet helemaal gelukt is, vergeef je Mik als je zulke zinnen leest. Bovendien, wat is dat, lukken? ‘Je weet nooit of het niet óók de gebreken zijn die een boek goed maken’, zei Mik ooit in een interview met De Groene Amsterdammer. In dat geval is wijzen op een gebrek niets minder dan een aanbeveling. Waarvan akte.

null Beeld

Edzard Mik
Waarom vogels
Querido, 302 blz. €22,99

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden