Op het tropische Fakarava maakt niemand zich zorgen over de aanstaande verdwijning van hun eiland

Tropisch strand op Fakarava Beeld Getty Images

Wereldreiziger en schrijver Iris Hannema nam na drie jaar afscheid van ‘haar’ tropische eiland Fakarava. Daar wordt gedanst en gevist en maakt niemand zich druk om de toekomst.

Pensez aux poissons qui…” is het laatste sliertje zin dat ik hoor. Denk maar aan de vissen die… Ik probeer me nog snel de kleur blauw voor te stellen, eerst het water, dan pas kunnen de vissen erbij, maar ik ben er al niet meer. Bij sterven zie je mogelijk wit licht, bij een narcose valt het licht ineens uit. “Tout c’est bien passé”, zegt iemand in het groen met de contouren van een baard: “Heb je pijn?”

Ik wil hem antwoorden maar het lukt me niet, de woorden komen niet. Het lijkt alsof ik in een gang lig, misschien is het wel een gang, maar ik zie alles extreem wazig omdat ik mijn contactlenzen niet in heb. Ik wil dat de verpleger mijn hand vasthoudt, hij zegt iets over morfine.

Daar is de anesthesist van de onafgemaakte vissenzin en ik hoor haar zeggen dat het soms gebeurt dat mensen huilen als ze uit een narcose komen.

Het was de overgave geweest, ik voelde me verlost; het was een grote opluchting geweest om verzetsloos te kunnen zijn.

“Gaat alles goed?”, vraagt de verpleger met de contouren van een baard weer.

“Het gaat goed”, antwoord ik dan eindelijk. “Alles is goed gegaan”, zegt hij.

Kluisje

Ik word naar een eigen kamer gebracht met panoramisch uitzicht over Tahiti. Of alle ziekenhuiskamers zulk magnifiek uitzicht hebben weet ik niet, maar ik voel me hoe dan ook gezegend. Links zie ik de haven met vrachtschepen die door hijskranen geladen en gelost worden. Daaraan vastgegroeid zit Papeete, een gedrocht van een stad waar Paul Gauguin zich bij aankomst, begin negentiende eeuw, ook al een ongeluk van schrok en van in diepe malaise verviel.

Het ratjetoe aan bleke gebouwen loopt over in vulkanisch groen, een gekartelde puntberg met wandelroutes en watervallen. Wie het paradijs wil zien, moet selectief kijken, distilleren.

De chirurg komt binnen met mijn telefoon en laptop die ze tijdens de operatie in haar kluisje had bewaard. Er verdwijnen nog weleens waardevolle spullen uit het ziekenhuis en de chirurg en ik kennen elkaar. Ik was niet lang geleden haar duikinstructeur op het atol Fakarava.

Het was een markante middag geweest omdat er een grote groep spinnerdolfijnen rond de golven van onze boot had gespeeld en we het uitgebreid over ons werk hadden gehad. Dat ik liever arts was geworden, iemand met een nuttig beroep, en zij ervan droomde duikinstructeur te zijn, een leven in een wetsuit.

Afscheid van de atol

Als ik weer alleen ben, kijk ik naar mijn hand met het infuus van antibiotica, pijnstilling en vocht; vloeibaar goud in drievoud. Na allerlei tropische infecties, dengue, nog meer tropische infecties, nog meer antibioticakuren, en nu als kers op de taart een operatie, was het tijd geworden om toe te geven dat mijn lichaam dit leven niet wilde voortzetten.

De beslissing was inmiddels gemaakt. Het zou een dubbelafscheid worden, enerzijds van een Polynesische levensstijl met hitte, haaien en eten uit geïmporteerd blik, anderzijds van het fenomeen atol zelf. Atollen, koraaleilanden, staan op de nominatie om van onze aardbol te verdwijnen.

Door hun Hollandse platheid - ze piepen maar net boven de zeespiegel uit - zijn ze niet bestand tegen de toekomst. Het zeeniveau zal door de opwarming van de aarde zover stijgen dat ze binnen dertig tot vijftig jaar onbewoonbaar zullen zijn. Ik zou natuurlijk weg kunnen gaan en nog eens terug kunnen komen voordat het zo ver is, maar zoals je in een liefdesrelatie kunt weten dat het voorbij is, voel ik dat er geen rek meer in zit, zo werkt dat met avonturen ook. Mijn lichaam had gesproken; er moest afscheid van de tropen genomen worden.

Opgeknapt en ontslagen uit het Centre Hospitalier de la Polynésie Française, vlieg ik terug naar ‘ons’ atol, op een uur en twintig minuten van Tahiti. Het propellervliegtuig van Air Tahiti vliegt laag genoeg om de atollen als pastelschilderijtjes in de Stille Oceaan te zien liggen. Vanuit de lucht lijken ze allemaal onbewoond, witte zandstroken in een helblauwe zee, maar op de grotere atollen groeien kinderen op, wordt gevoetbald en gekookt, logeren toeristen in familiepensions en wordt er gedoken.

Beeld GettyImages

Het hoogste punt van de Tuamotu-eilandengroep, waar het atol Fakarava deel van uitmaakt, ligt op 0.9 meter en mist alles om het van hoogwater te kunnen winnen: er zijn geen dijken, duinen, dammen of deltawerken. Het versteende koraal dat aanspoelt en aanwaait fungeert als een natuurlijke bescherming tegen de wind en de golfen, maar wordt dagelijks hartstochtelijk door de bewoners van woonerven geveegd.

Je zou kunnen zeggen dat atollen niet bedoeld zijn voor mensen omdat ze niet gemaakt zijn om een vaste vorm aan te nemen, maar dat is de discussie niet. Er wonen al eeuwen mensen, op Fakarava staat de teller momenteel op zo’n zevenhonderdvijftig volwassenen en kinderen.

Als de landing wordt ingezet, denk ik aan de journaalbeelden van de tsunami in Azië, hoe de zee zich eerst schijnbaar vreugdeloos terugtrok om vervolgens te transformeren in een gigantische vloedgolf. Hier zal dat anders gaan: langzamer, te voorspellen, meetbaar. Voordat het zeewater zo hoog komt te staan dat het atol onder water verdwijnt, zal de lens van zoetwater onder het atol eerst verzilten zodat er niets meer kan groeien en dus geen leven meer mogelijk is. Op een atol zonder arts of ziekenhuis is antibiotica zilver maar drinkwater nog altijd goud.

Geen plaats voor de toekomst

Het minivliegveldje van Fakarava is voor meer dan de helft gevuld met mensen die ik ken en er wordt naar keurig Frans gebruik op de wangen gekust. Ons kent hier ons en er is een levendig roddelcircuit, Radio Cocotier in tropisch eiland-vocabulaire. De rode draad is de basis van iedere tv-soap van Egypte tot Mexico: wie is er met wie vreemdgegaan, wie heeft er met wie gevochten, wie is er uit elkaar en waarom.

Drie jaar geleden kwam ik hier voor het eerst en sindsdien er is nauwelijks iets veranderd. De palmbomen groeien nog steeds stug hun kokosnoten voor de palmolieproductie, toeristen huren simpele huisjes aan de kalme lagunekant, de zee levert vis voor het avondeten en fungeert als kinderspeelplaats - en verder? Verder wordt er fanatiek gebarbecued, gevist met speren, Tahitiaans gedanst, de vrachtschepen komen en gaan en er wordt nog altijd niet gerecycled: glas, plastic, blik, metaal, alles gaat op een hoop en wordt begraven. Het past bij de Polynesische levensstijl waarin geen plaats is voor de toekomst.

Ook in de Tahitiaanse taal komt de toekomstige tijd niet voor, net als de begrippen ‘zeewaterstijging’, ‘klimaat’ en ‘opwarming van de aarde’. Je hoort het weleens, maar dan uit monden van buitenstaanders: de schildpaddenbeschermers, de ‘raak geen dolfijnen aan-club’, de vrijwillige koraalplanters en de zen-mensen. Maar naar hen wordt niet geluisterd. De enige buitenstaanders met aanzien zijn de mormonen op hun fietsen gekleed in zwarte pakken, jongens uit de VS met jeugdpuistjes.

Op geen enkel eiland in de Stille Oceaan waar ik was geweest had ik over klimaatverandering gehoord, terwijl ze toch uitermate goed op de hoogte waren over het nieuwste op het gebied van Amerikaans eten, over de VS in het algemeen, over populaire muziek, over mormonen en over basketbal. Feitelijk is er dus geen touw aan vast te knopen waarom ze alle albums van Jay Z en Rihanna wel kennen, maar over hun naderend noodlot heen lezen.

Miljoenenvilla op tijdelijke grond

Een van de grote bazen van Shell Pacific heeft hier op Fakarava het afgelopen jaar een jaloersmakend witglazen villacomplex aan de lagunekant van het eiland laten bouwen. De omheining is gemarkeerd met weelderige bloemperken en het aangezicht van de villa zou niet misstaan in de heuvels van Los Angeles. Niemand krijgt de eigenaar en zijn vrouw ooit te spreken, ze maken geen gebruik van de enige weg op het atol maar worden vanaf het vliegveld met hun luxueuze speedboot op hun designsteiger afgezet.

Spijtig, want wat zou ik hun graag willen vragen of ze er ondertussen van op de hoogte waren dat atollen een uiterste houdbaarheidsdatum van dertig tot vijftig jaar hebben. En wat ze ervan vinden dat ze hun miljoenenvilla (niet op palen, pal aan het water) op zulke tijdelijke grond hebben gebouwd.

Mijn eerste dagen na het ziekenhuis besteed ik zittend in een witte tuinstoel op de veranda van ons huurhuisje. De ventilator blaast richting mijn benen tegen de muggen. Ons uitzicht bestaat uit een paar vrijstaande tropenhuisjes, heel veel palmbomen en twee boten op het droge. De haan paradeert met zijn kippen dag in dag uit langs onze honden, die ze kranig proberen te negeren.

Nostalgie

Wie weleens herstellende is geweest van een lichamelijk defect kent dat emotionele pad vast ook, een onbestemd soort verdriet vermengd met dankbaarheid en tranen die geen doel hebben maar wel komen. Ik word er Hollands van, wil terug naar Haarlem, mijn ouders zien. Het lijkt me verschrikkelijk als Haarlem in zijn oorspronkelijke vorm op een dag niet meer zou bestaan. Mijn jeugd zou veranderen in een gedachte en ik zou het nooit meer kunnen bezoeken.

Fakarava kan onder water lopen en fysiek verdwijnen, maar in Cuba is het een transitie in het denken waardoor het eiland transformeert. Venezuela veranderde van rijk olieland in een zwabberend derdewereldland en Iran ging van liberaal en progressief naar gesloten en islamitisch.

Als ik terugdenk aan het Syrië waar ik ooit doorheen liftte, voel ik een nostalgische verbondenheid: ik had het nog intact gezien. Alle foto’s die ik er gemaakt had, kregen in het licht van de oorlog ineens een diepere betekenis. Maar ik geloof niet dat ik het toen wist. Ik geloof wel dat het noodlot met terugwerkende kracht voorspelbaar kan lijken, maar volgens mij moet je wéten dat het einde in zicht is om het op je af te zien komen. Het heden is simpelweg te echt, te tastbaar.

Niets op het Polynesische atol wijst erop dat het einde in zicht is. Ja, de wetenschap, maar daar interesseert niemand zich voor. Ik moet nog bedenken welke soort atol- foto’s ik zal maken die, na hun verdwijning van de aarde, veel zullen betekenen. Vooral veel kust en stranden? De huizen? De mensen? De vuilnisbelten? Alles? Ja, een plek wordt er mooier van als je weet dat-ie vergaat. Spannender. Interessanter.

Dat moment zou ik niet gaan zitten afwachten op de veranda. Het is hoog tijd om afscheid te nemen van de vochtige hitte, eeuwig natte wetsuits, zand in huis, cornedbeef uit blik, vers gevangen vis in de vriezer, de haaien, de bloemknoppen gestoken achter oren, het altijd iedereen groeten, de enige asfaltweg, de lethargische duidelijkheid, het geritsel van palmbladeren en de doffe klap van een vallende kokosnoot. Wat had de anesthesist eigenlijk gezegd net voordat ik wegviel in het zwarte gat van narcose? Denk maar aan de vissen die… Die wat? Denk maar aan de vissen die er altijd zullen zijn?

Lees ook:

Vijf Salomonseilanden opgeslokt door de zee

Vijf van de Salomonseilanden zijn al verdwenen, zes andere wacht nog eenzelfde lot. En het komt echt door klimaatverandering. Dat is een voor de hand liggende verklaring, die nu voor het eerst echt bewezen is door Australische onderzoekers.

Bedreigde eilanden stille oceaan veilig

Door klimaatverandering en zeespiegelstijging zouden eilanden in de Stille Oceaan dreigen te verdwijnen. Niet waar, zeggen wetenschappers. „We maken ons te veel zorgen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden