Etel Adnan, ‘Landschap’.

RecensieTentoonstelling

Op haar 87ste werd Etel Adnan toch nog een beroemde kunstenaar, en nu hangt ze zij aan zij met Van Gogh

Etel Adnan, ‘Landschap’.Beeld Van Gogh Museum

Het levensverhaal van Etel Adnan biedt hoop voor iedere amateurschilder die stilletjes droomt van erkenning: op haar 87ste werd ze tóch nog wereldberoemd, na vijftig jaar schilderen voor een select publiek van familie, vrienden en een enkele kunstkenner.

Harmen van Dijk

Eén van die kenners zorgde ervoor dat in 2012 een selectie van haar werk op de grote kunstexpo Documenta in het Duitse Kassel te zien was. De wereld was blijkbaar toe aan haar vrolijkmakende, felgekleurde schilderijen waarin je vrijwel altijd iets van een landschap kunt herkennen. Opeens was ze een gevierd kunstenaar. Nu hangen haar doeken zij aan zij met beroemde werken van Vincent van Gogh in het Van Gogh Museum in Amsterdam en worden er zonder aarzeling parallellen getrokken tussen hun schilderijen. Meer erkenning kun je nauwelijks krijgen als kunstenaar.

Voor Adnan moet het een grote eer geweest zijn. Ze bewonderde Van Gogh. “Hij heeft de kleur bevrijd”, zei ze over hem. Door hem durfde ze blauwe bergen te schilderen, groene zonnen en gele luchten. Helaas heeft ze de opening van de tentoonstelling ‘Kleur als taal’ niet mee kunnen maken. Ze overleed afgelopen november, 96 jaar oud, toen de voorbereidingen in volle gang waren. Ze is overigens de eerste vrouw over wie het Van Gogh Museum een solotentoonstelling organiseert - dat past wel bij zo’n laatbloeier.

Musea waren er niet, wel Perzische tapijten

Adnan werd geboren in de Libanese hoofdstad Beiroet, in 1925 een aangename, levendige stad aan zee. Haar moeder was van Griekse afkomst, haar vader kwam uit Syrië. Musea waren er niet, wel Perzische tapijten. Op de markt leerde ze zo toch over kleur en compositie. Ze zou uiteindelijk zelf ook tapijten ontwerpen, op de tentoonstelling zijn er een paar te zien.

Libanon viel onder Frans koloniaal bestuur en dat betekende dat Adnan voor haar studie naar Parijs moest. Daar ontmoette ze jonge Amerikanen en ze besloot verder te reizen. Ze ging studeren in Californië, waar ze later werk vond als docent filosofie. In die tijd, rond haar 34ste, begon ze ook te schilderen. Ze gebruikte aanvankelijk pure kleuren, zo uit de tube, die ze met een paletmes op het doek aanbracht. Het doek legde ze plat op tafel.

In de jaren zeventig keerde ze terug naar Libanon, werkte er als journalist en schreef ook literatuur en poëzie. Als schrijver genoot ze wel bekendheid, maar haar schilderijen bleven ongezien voor het grote publiek. Tot haar grote verdriet veranderde de burgeroorlog Beiroet in een brandhaard. Ze keerde terug naar Californië met haar geliefde, kunstenares Simone Fattal.

Etel Adnan in 2016.  Beeld Fabrice Gibert
Etel Adnan in 2016.Beeld Fabrice Gibert

De Californische natuur was een grote inspiratiebron voor Adnan, in het bijzonder de vaak in mist gehulde Mount Tamalpais. “Iemand vroeg me wie de belangrijkste persoon is die ik ooit ontmoet heb. Ik antwoordde: een berg”, zei Adnan in een interview dat ze vlak voor haar dood gaf - de video is te zien op de tentoonstelling. “Die berg is nooit twee minuten hetzelfde. Als er een wolk voor de zon schuift, verandert alles.” Ze zou hem ontelbare keren schilderen.

Voor haar stond de berg symbool voor het leven: “Je realiseert je dat alles constant in beweging is: wijzelf, de wereld, de natuur. Er is nooit complete rust.”

Geen enkele reproductie kan weergeven hoe het licht van de doeken spat

De expositie legt sterk de nadruk op de overeenkomsten tussen Adnan en Van Gogh: artistieke laatbloeiers met een grote voorliefde voor de natuur en uitbundig in hun kleurgebruik. “De kracht van de natuur drukt zich uit in kleur”, zei Adnan, en dat zou je ook over veel schilderijen van Van Gogh kunnen zeggen. En ja, als je Van Goghs ‘Korenveld’ uit 1888 naast een landschap van Adnan uit 2014 ziet hangen (zoals vrijwel altijd zonder titel) dan zie je de overeenkomst: Adnans werk lijkt een verstrakte variant van de Van Gogh. Voor beide kunstenaars geldt trouwens: je moet hun werk in het echt zien, geen enkele reproductie kan weergeven hoe het licht van de doeken spat.

Opvallend is ook hun gedeelde liefde voor het geschreven woord. Voor Adnan was het lange tijd haar belangrijkste discipline, Van Gogh schreef zoals bekend veel over het schilderen. Op de tentoonstelling zijn ook leporello’s van Adnan te zien - dat zijn als een harmonica opgevouwen boekwerkjes. Adnan schreef poëzie op de lange stroken en tekende erbij. Opvallend is de leporello waarop ze haar gedicht Hunâka schreef, in het Arabisch. Op school had ze die taal nooit leren schrijven, in het koloniale Libanon haalde men de neus ervoor op. Zo leerde ze het zichzelf alsnog aan.

Leporello van Etel Adnan: ‘Reis naar Mount Tamalpais’, 2008.
 Beeld Van Gogh Museum
Leporello van Etel Adnan: ‘Reis naar Mount Tamalpais’, 2008.Beeld Van Gogh Museum

Hunâka gaat over de conflicten in de Arabische wereld. Adnan was een geëngageerde kunstenaar, ze maakte zich boos over het kolonialisme, was bezorgd over het milieu en de toekomst van de aarde. Dat uitte ze allemaal in haar werk. Maar we hoeven het niet per se zo te bekijken. Want het belangrijkste vond ze dat de toeschouwer schoonheid ervaart. “Ik ben erg gevoelig voor schoonheid. Schoonheid wordt niet meer genoemd in de kunstkritiek. Het is uit de mode. Maar het maakt ons gelukkig, we hebben het nodig.”

Schoonheid genoeg op deze expositie. Daarbij mag de mooie vormgeving door ontwerper Afaina de Jong niet onbenoemd blijven - al vaker wist zij een expositie extra glans te geven met slimme doorkijkjes en ondersteunende kleuren.

★★★★

‘Kleur als Taal’ is t/m 4 september te zien in het Van Gogh Museum in Amsterdam. vangoghmuseum.nl

Lees ook:

Beelden om dwars doorheen te kijken: werk van Barbara Hepworth is deze zomer in Nederland te zien

‘Beelden groeien in de buitenlucht’, meende de Britse kunstenaar Barbara Hepworth. Ze staan dus goed in de tuinen van het Rijksmuseum, haar sculpturen waar vrijwel altijd een groot gat in zit.

Zo ziet een Rembrandt eruit door de lens van Anton Corbijn

Beroemde fotografen onder wie Anton Corbijn en Rineke Dijkstra mochten een eigen draai geven aan de oude meesters in het Mauritshuis. Resultaat: foto’s van een appende stiefdochter, verstrengelde lichamen en een geamputeerde hand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden