TaalPeter-Arno Coppen

Op deze plek kunt u botvieren aan uw taalnieuwsgierigheid

Het taalgevoel is een van de meest interessante fenomenen die je als taalkundige kunt bestuderen. Een lezer schrijft mij dat hij een zin uit Trouw ‘gevoelsmatig gek vindt’. Het gaat om de zin ‘Straf is dan een ultieme manier om wraaklust te botvieren’. Het gaat hem dan om het woord ‘botvieren’, maar hij geeft onmiddellijk toe dat ‘bot te vieren’ nog gekker klinkt.

Er zit een hele geschiedenis achter dit woord, en het bijbehorende taalgevoel. De oorsprong ligt in het vieren van het vooreind van het ankertouw, dat zich buitenboord bevindt wanneer het schip voor anker ligt. Dat vooreind werd ‘bot’ genoemd, en het was dus oorspronkelijk het lijdend voorwerp bij vieren. ‘Nadat zy meer bot geviert hadden, is de kabel gebroken’, staat er in een tekst uit 1646. In die tijd moet het taalgevoel dus hebben gedicteerd dat het ‘bot te vieren’ zou moeten zijn.

Extra voorwerp

Vervolgens wordt die uitdrukking uitgebreid met een extra voorwerp (in de derde naamval of met ‘aan’), dat betrekking heeft op het voorwerp dat door het vieren van bot gestuurd wordt: ‘De kinderen vieren hunne vliegers zoo lang bot, als het snoer rekken kan’ lezen we bijvoorbeeld in 1783. En niet alleen aan voorwerpen kun je bot vieren, maar ook aan paarden (‘Hy viert aan zyn rossen bot’) en ten slotte aan innerlijke begeerten: ‘om die verderfelyke speelzucht bot te vieren’, schrijven Wolff en Deken in 1785.

Die laatste betekenis is overgebleven in de hedendaagse gebruikswijze, maar het taalgevoel heeft dan het oorspronkelijke voorwerp ‘bot’ geïncorporeerd in het werkwoord ‘botvieren’, en van het oude meewerkend voorwerp het lijdend voorwerp gemaakt. In plaats van ‘aan iets bot te vieren’ is het ‘iets te botvieren’ geworden.

En nu zegt ons taalgevoel: is dat ‘botvieren’ eigenlijk geen scheidbaar samengesteld werkwoord (‘ik vier bot’ in plaats van ‘ik botvier’)?

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden