Review

Oorlogsspoken in het hoofd van moeder Rose

De laatste jaren krijg je van tijd tot tijd de indruk dat Frankrijk bezig is met een grote schoonmaak. Vóór 2000 moeten alle oude lijken uit de kast. Weg met de Euro-scepsis, de conflicten tussen politiek verschillend gekleurde presidenten en premiers, de nationaliseringswoede, de buitenlandse-investeerdersvrees, de Duitsland-angst.

En hè, wat was dat? Die onaangename lucht? De nawalmen van een paar gevallen uit een duister oorlogsverleden, Klaus Barbie, Paul Touvier, René Bousquet, een jonge collaborerende Mitterrand, en niet te vergeten Maurice Papon. Oude spoken die inmiddels zijn aangepakt met dikke boeken, dito dossiers en lange processen, spaarzaam gelardeerd met pistoolschoten en achtervolgingen: het was net een zwakke remake van de film 'Ghostbusters'. Maar goed, na meer dan vijftig jaar begint dit hoofdstuk er eindelijk netjes uit te zien.

Wat niet geldt voor huize Mélie, appartement 230 op de twaalfde etage van Cité des Acacias nr. 10 te Créteil, waar de roman 'In gezelschap van spoken' zich afspeelt. Het is er één grote puinhoop, de huur is al maanden niet meer betaald.

Wanneer de bel gaat doet dochter Louisiane open. Het blijkt de deurwaarder te zijn. Louisiane probeert de man zo beleefd mogelijk te woord te staan, om te redden wat er te redden valt. Moeder Rose dringt zich echter op: ,,Ben jij soms gestuurd door Darnand?'

De naam van Joseph Darnand, een van de foutste Franse collaborateurs, in 1945 geëxecuteerd, vormt het startschot voor een grotesk relaas waarin de moeder haar traumatische jeugd de revue laat passeren.

Alles ging best goed totdat ze op 28 oktober 1978 een artikel las over de oorlogsmisdadiger René Bousquet, dat een knop bij haar omdraaide.

De laffe, walgelijke moord op haar oudere broer Jean door de gebroeders Juel, in 1943, begon weer door haar hoofd te spoken, en daarmee de collaborateurskliek die in het kuuroord Vichy rond de bejaarde maarschalk Pétain cirkelde.

In al haar gekte schetst de moeder een hilarisch portret van maarschalk 'Putain' (hoer), ,,de Weldoener van Frankrijk die de eer van het door anarchie en socialisme vermolmde land had gered', de man die verordonneerde dat ,,de joden niet meer hoeven te piekeren over het reilen en zeilen van hun zaken, anderen zullen dat doen in hun plaats. Welk een lankmoedigheid! Hoe menslievend!' Een van de cruxen van het boek is dat je je na verloop van tijd begint af te vragen wie er nu gek is: de getraumatiseerde moeder of de seniele maarschalk? Of het systeem dat een berooide weduwe met haar dochter in een dergelijke situatie laat voortmodderen?

Schitterend is het betoog dat de dochter afsteekt nadat de onverstoorbare deurwaarder heeft gevraagd van welk jaar de televisie is. ,,. . .En ik voeg hieraan toe dat (moeders) persoonlijke interpretatie van de televisuele feiten een aanmoediging is voor en voedsel geeft aan haar reflectie op grote transcendentale vragen. De buis ondersteunt haar wijze van zien, we zouden beter kunnen zeggen haar wijze van waanzien.'

Dit 'waanzien' is een van de vele gelukkige vertaaltechnische vondsten die 'In gezelschap van spoken' telt, een woord dat het mechanisme van het boek blootlegt, en misschien wel van het gehele oeuvre van Lydie Salvayre. Met haar eerste, in 1990 verschenen roman 'La déclaration' vestigde deze kinderpsychiater van middelbare leeftijd meteen haar reputatie als een van de interessantste hedendaagse Franse auteurs. Haar stijl doet vanwege de heftigheid en het nadrukkelijk talige karakter ervan denken aan Céline, maar ook aan ironische woordkunstenaars als Queneau en Perec.

Dit, gecombineerd met haar fascinatie voor de mens in de marge, in maatschappelijk en/of geestelijk opzicht, maakt Salvayre aardig uniek.

,,Niemand heeft de macht, zei mama, als hij niet met alle middelen een ander het spreken belet.' De lucide woordenbrij van 'waanziener' Rose Mélie, afgevuurd op de deurwaarder, die als een soort psychiatrische boksbal fungeert, heeft mogelijk een cathartische, heilzame werking.

En niet alleen voor de moeder, maar ook voor haar gefrustreerde dochter, die en passant wat van haar gedachtes laat varen. En wie weet ook wel voor al die Franse lezers, die nog eens de treurig stemmende activiteiten van het Vichy-regime over zich heen krijgen. En wie weet ook wel voor willekeurig welke lezer die aan een chronisch mooie-en-humoristische-boeken-tekort lijdt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden