75 jaar BevrijdingJan Brokken

Oorlogsklassieker ‘De Vergelding’ toont Jan Brokkens meesterschap als geschiedschrijver

Jan BrokkenBeeld Jan Brokken

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In februari: het verzet. Vandaag ‘De vergelding’ van Jan Brokken.

Toen Jan Brokken opgroeide in een naoorlogs domineesgezin in Rhoon, was Mees Wagenmeester daar kind aan huis. Een vrolijke jongen en hartsvriend van Jans oudere broer Bert. Hooguit een ongemakkelijke blik op Dodenherdenking verried dat Mees als peuter zijn vader en oudste broer verloren had bij een gruwelijke vergeldingsactie op 11 oktober 1944. Na de executie werd het huis van de familie en de hele huisraad op twee dekens na door de Duitsers in brand gestoken. Er werd nooit over gesproken.

Brokken had in die jaren waarschijnlijk niet kunnen vermoeden dat de hele toedracht van de dood van vader en zoon Wagenmeester, samen met vijf andere Rhoonse mannen, ooit nog eens uit zijn eigen pen zou vloeien. Maar met het dikke dossier van 185 getuigenverslagen dat hij ontving van historicus Bert Euser, kreeg hij ineens goud in handen. Al die verslagen hadden betrekking op één catastrofe: de dodelijke stroomstoot die een jonge Duitse soldaat na spertijd kreeg van een loshangende elektriciteitskabel (sabotage door het verzet?), de arrestatie van zeven omwonenden als vergelding, hun belabberde verhoor door nazi’s van te lage rang en de fusillade van de onschuldige zoons, vaders en echtgenoten op dezelfde dijk waar de soldaat stierf. Brokken reconstrueerde deze gitzwarte Rhoonse oktoberdagen in ‘De vergelding’ (2013) tot een ragfijn, adembenemend mozaïek van menselijke macht en onmacht, acties en reacties, geluk en domme pech, impulsen en noodlot.

Wisselgeld

Behalve de Wagenmeesters, worden ook de neven Job en Dimmen de Kooning opgepakt. Job, een puberale pestkop, is de zoon van Aalbert uit de rijkere tak van de familie. Dimmen is een hardwerkende huisvader die de eindjes aan elkaar knoopt. Aalbert slaagt erin zoon Job via een NSB’er vrij te krijgen in ruil voor twee vette varkens (verantwoordelijk Oberleutnant Schmitz was een vreetzak en de Hongerwinter was aanstaande). “Is het verwerpelijk je zoon met twee varkens vrij te kopen?”, vraagt Brokken zich af. “Ik zie niet in waarom… Het pijnlijke is alleen dat een andere man als wisselgeld voor de vrijlating van zijn zoon zou dienen.” En waarom laat Aalbert zijn armlastige neef Dimmen zitten? De buurt vertrouwt hem niet langer. De rancune over Jobs redding en de dood van Dimmen en fabrieksdirecteur Jacques Pijn­acker die in Jobs plaats gezet werd, leiden ertoe dat Aalbert na de oorlog twee weken in voorarrest zit voor moord. Eenmaal vrij (er was hooguit sprake van zwarte handel en collaboratie) gaat hij zich gedragen als een man met een kwaad geweten. Hij vertoont zich nooit meer in de kerk en leest aan tafel niet meer uit de Bijbel. Als Dimmens vader het op zijn sterfbed goed wil maken met zijn broer, verschijnt Aalbert niet. Met Job verschanst hij zich in hun boerderij, tot hij krankzinnig sterft.

Moffenmeid en ooorlogsheld

Aalbert de Kooning is geen man uit één stuk, niet iemand om zomaar te begrijpen of veroordelen. In die reconstructies van drijfveren toont Brokken zijn meesterschap als geschiedschrijver. Het lukt hem ook bij Dirkje Veth, een opvallend elegante vrouw die door haar man in 1939 wordt achtergelaten met twee dochters en een gehandicapte zoon. Man Arend-Jan groeit in zes oorlogsjaren uit tot een held in de Prinses Irene Brigade, maar Dirkje kan in 1943 de eindjes voor haar gezin niet meer aan elkaar knopen. Ze besluit te gaan schoonmaken voor de Luftwaffe, waar ze gauw opvalt aan een stel Duitsers. Ze biedt haar huis (tot afgrijzen van de buurt) aan voor feestjes van soldaten met Nederlandse meisjes. Ernst Lange, de 17-jarige matroos die sterft aan de losse elektriciteitskabel, komt die noodlottige avond juist bij haar naar buiten. Na de oorlog wordt Dirkje te grazen genomen als moffenmeid en belandt in een strafkamp in Wezep. Arend-Jan scheidt van haar en laat zijn kinderen aan hun lot over. Dirkje leidt nog een loodzwaar leven. Het is moeilijk om voor deze moffenmeid minder sympathie op te brengen dan voor haar als oorlogsheld onderscheiden man.

Rhoon, die kleine gemeenschap onder grote druk, blijkt een uitgelezen decor voor misschien de moeilijkste vorm van oorlogsgeschiedschrijving, namelijk waar collaboratie en verzet, goed en fout, zwart en wit overgaan in grijstinten. Wie gelooft dat die nuance de oorlogsellende relativeert, ziet hier dat dit niet altijd het geval hoeft te zijn: in ‘De vergelding’ maakt die het lot van de bewoners van de Rijsdijk juist alleen maar tragischer.

De vergelding van Jan Brokken

Lees ook: 

Lafbekken en opportunisten. 

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In februari: het verzet. Vandaag ‘Alleen in Berlijn’ van Hans Fallada.

Bij Vestdijk is een verzetsheld een ‘verzetsheld’. 

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In februari: het verzet. Vandaag: ‘Pastorale 1943’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden