Het sociale ontmoetingspaviljoen Deep Encounter van Raumlabor. Beeld Juuke-Schoorl
Het sociale ontmoetingspaviljoen Deep Encounter van Raumlabor.Beeld Juuke-Schoorl

RecensieBeeldententoonstelling Sonsbeek

Ook de bezoeker moet aan het werk bij de tentoonstelling over arbeid in Sonsbeek

De vierjaarlijkse beeldententoonstelling Sonsbeek gaat deze keer over arbeid in de brede zin van het woord, in beeld én geluid. De gelaagdheid en complexe toelichting maken het soms wat ontoegankelijk, maar er zijn parels te vinden.

Tussen de bomen van de beeldentuin van het Kröller-Müller Museum lijkt een ­geraamte te liggen van een prehistorisch dier, een walvis­achtige. Er steekt een enorme ribbenkast omhoog uit de bosgrond, een ribbenkast van cement.

Het is een kunstwerk van de in 1975 in Mexico-Stad geboren Julieta Aranda. Een kunstwerk over de kringloop van leven en dood, waar ook zand, klei, mos en hooi in zijn verwerkt. De toelichting biedt verder weinig houvast. En de app die je op je telefoon kunt installeren voor extra details ter plaatse doet helemaal niets.

Het kunstwerk hoort bij de nieuwste editie van het kunstfestival Sonsbeek. Sinds 1949 is dat een onregelmatig terugkerende internationale tentoonstelling in en rondom het Park Sonsbeek in Arnhem. Deze editie gaat op meerdere manieren buiten de perken van wat er meestal gebeurt. Het Kröller-Müller Museum is één van de vier buitenlocaties. Maar gastconservator Bonaventure Soh Bejeng Ndikung heeft ook gekozen voor een gelaagd thema, in complexe woorden.

Gastcurator Bonaventure Soh Bejen Ndikung en het eeuwige klussen

Bonaventure Soh Bejen Ndikung is gastcurator van deze editie van de Sonsbeek-manifestatie. Hij werd in 1977 in Yaoundé in Kameroen geboren, kwam in 1997 naar Berlijn en promoveerde in biotechnologie. Hij is internationaal curator van tentoonstellingen, en oprichter en directeur van SAVVY Contemporary in Berlijn.

Toen Ndikung naar Duitsland kwam, hadden zijn ouders hun huis in onderpand moeten geven om hem aan een studentenvisum te helpen. Om te kunnen leven, begon hij aan wat hij ‘het eeuwige klussen’ noemt. Bijbaantjes met weinig zekerheid.

Hij stond aan de assemblagelijn van de Volkswagens in Wolfsburg. Dat noemt hij “een briljant stukje handwerk van het kapitalisme”, want met uitzendkrachten kunnen bedrijven werknemers die met vakantie zijn vervangen zonder gespecialiseerde mensen in dienst te nemen.

Ook analyseert hij de recente corona-uitbraken bij de aspergestekers, arbeidsmigranten uit Oost-Europese ­landen. “Het kapitalisme heeft een ­machinerie in het leven geroepen om goedkoop vlees en goedkope asperges te leveren, maar dat gaat ten koste van de gezondheid en het leven van anderen.”

Natuurkundige formule

De titel van deze editie is Force Times ­Distance. On Labour and its Sonic Ecologies. Een Nederlandse vertaling wordt niet gegeven. De tentoonstelling gaat, simpel gezegd, over arbeid in al zijn verschijningsvormen. Times heeft niets met ‘tijden’ te maken: het gaat om de natuurkundige formule van arbeid, kracht maal afstand.

Daarnaast gaat het niet om arbeid alleen, maar ook om de manieren waarop die arbeid weerklinkt. Veel arbeid is en blijft onzichtbaar, maar kan wel gehoord worden, is het idee. Om die ‘arbeid in geluid’ weer te geven hebben Ndikung en zijn team een dertigtal kunstenaars uit de hele wereld uitgenodigd die niet alleen zichtbare, maar ook hoorbare kunst maken. Ook zijn er leesgroepen en workshops, en er komt een serie publicaties.

Een van de centra van het festival is de Eusebiuskerk in het centrum van Arnhem. In grote tekeningen op lichtbakken combineert Mithu Sen, een Indiase kunstenaar, traditionele schilderingen op rijstpapier met hedendaagse hashtags, die labels die gebruikt worden op sociale media. Met codewoorden als #zoom funeral, #unsocial distancing, #unhuman rights en #bla-bla-bla geeft ze commentaar op de online populaire teksten en slogans. De tekeningen zijn surrealistisch en zo gedetailleerd dat je er veel meer uit kunt lezen dan uit de leeghoofdige hashtags. In haar kunst gaat het vaker over dergelijke codes, taal die de werkelijkheid soms geweld aandoet.

 Het kunstwerk UnMYthU :Unquantize, 2018-2024 van Mithu Sen. Beeld
Het kunstwerk UnMYthU :Unquantize, 2018-2024 van Mithu Sen.

In het park is in een speciale installatie een film te zien van Wendelien van Oldenborgh, waarin vijf jonge vrouwen, onder wie drie voormalige bandleden die improviseerden op traditionele krontjong-muziek, een muzieksoort die is ontstaan bij Jakarta onder invloed van de Portugese cultuur.

Even verder staat een neon-licht-installatie met de uitspraak ‘Sex work is honest work’, sekswerk is eerlijk werk. En in het centrum, in de Showroom, een losse andere tentoonstellingsruimte, hangen prachtige schilderijen van de Kameroenese Alida Ymele. Voor haar serie Shadow Women schilderde ze vrouwen die aan het schoonmaken zijn, hun gezichten transparant, onzichtbaar.

Denken met je oren

Op alle buitenlocaties van het festival heeft de in Oostenrijk geboren kunstenaar Sam Auinger een luisterroute uitgezet. Auinger noemt zichzelf ‘sonisch denker’, en vindt dat mensen meer met hun oren moeten denken. Dus vraagt hij je stil te staan bij de waterval, op een bankje (hoor je het verschil in stadsgeluid als er iemand voorbijkomt?) en midden in het park. Neem je tijd, stelt Auinger in het speciale wandelboekje, en die raad geldt ook voor deze editie van Sonsbeek in het algemeen.

Twee werken uit de serie Shadow Women van Alida Ymele. Beeld Victor Wennekes
Twee werken uit de serie Shadow Women van Alida Ymele.Beeld Victor Wennekes

Sommige video’s en installaties vragen veel tijd, nog los van de wandel- en zoektijd die je nodig hebt om van het ene naar het andere werk te komen en de locatie te vinden. Vervolgens is er achteraf de tijd die nodig is om op de kunstwerken te kauwen, laagdrempelig is het zelden. Dit is geen luchtig uitje, ook de bezoeker moet aan het werk.

★★★
Sonsbeek20-24 is te zien tot 29 augustus op 13 locaties in en rond Arnhem. Zie voor meer informatie sonsbeek20-24.org

Lees ook:
Maak een boswandeling door de Nederlandse schilderkunst

undefined

Bomen zijn volop aanwezig in de kunst. In Dordrecht is een fraaie dwarsdoorsnede te zien van al die stammen- en bladerpracht uit de Nederlandse kunstgeschiedenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden