Boekrecensie

Ook als Von Schirach persoonlijk wordt, wil hij een zekere distantie bewaren

Auteur Ferdinand von Schirach. Beeld Michael Mann

Na 8 jaar keert Ferdinand von Schirach terug naar wat hij het beste beheerst: het korte verhaal.

Een man, alleenstaand, klein van postuur en zonder crimineel verleden steelt in een opwelling een sporttas vol cocaïne. Een vrouw is veroordeeld voor de moord op haar baby. Een gescheiden man koopt online een sekspop die voor hem een teerbeminde echtgenote wordt. En dan breekt de buurman in. Drie inkijkjes uit ‘Straf’, de onlangs vertaalde nieuwe verhalenbundel van Ferdinand von Schirach.

Zijn misdaadverhalen en romans zijn inmiddels in veertig landen vertaald. Hij verkocht miljoenen boeken. The New York Times prees hem de hemel in, The Independent vergeleek hem met Kafka en Kleist. In eigen land schreef een recensent in Die Zeit: ‘Ferdinand von Schirach kan niet schrijven.’

Nu hoeven succes en kwaliteit niet altijd samen op te trekken, maar het is opvallend hoe zuinigjes de literaire kritiek in Duitsland het bijzondere proza van de voormalige Berlijnse strafadvocaat en inmiddels fulltime schrijver benadert. Waarschijnlijk sta je als kleinzoon van oorlogsmisdadiger Baldur von Schirach (hij leidde de Hitlerjugend in nazi-Duitsland), als succesvol advocaat en als schrijver wiens werk draait om de begrippen ‘schuld’, ‘verantwoordelijkheid’ en ‘moraal’ in het land dat gewetensvol het eigen, duistere verleden bevroeg sowieso in felle schijnwerpers.

Zonder opsmuk

De zuinigheid ontstond vooral toen Von Schirach (1964) van het korte verhaal, gebaseerd op echte gevallen uit zijn advocatenpraktijk, overstapte naar de roman. En eerlijk is eerlijk: het leek wel of hij in ruil voor meer pagina’s en een grotere spanningsboog juist iets kwijtraakte in plaats van toevoegde. Hij werd beschouwelijker, en dat wrong.

Die korte verhalen, die waren geniaal. Daarin wist Von Schirach vaak in enkele alinea’s een heel leven te beschrijven, zonder opsmuk, zonder bijvoeglijke naamwoorden of metaforen, heel trefzeker. Soms was een verhaal maar 3 pagina’s lang. Soms was de misdaad klein, soms erg bloederig. ‘Messy’ als een Coen Brothers film. Vrouw met depressie gaat panty’s stelen. Huisarts hakt na veertig jaar huwelijk zijn vrouw aan mootjes in de kelder. Zelfs verbindingswoorden tussen zinnen ontbraken vaak, waardoor de mensen in zijn verhalen nog sterker in een eenzaam universum leken rond te dolen. Hij beschreef hoe ze in de problemen waren geraakt - soms door toeval, onhandigheden, dommigheid, de loop der dingen. Het waren ‘normale’ mensen, geen seriemoordenaars, psychopaten of andere uitzonderlijke gevallen, die interesseerden hem niet, vertelde hij eens in een interview met deze krant. Hem ging het om mensen in wie je je als lezer kon verplaatsen, al kwamen ze uiteindelijk wel in uitzonderlijke situaties terecht.

Na bijna 8 jaar keert Von Schirach in ‘Straf’ nu gelukkig weer terug naar het terrein dat hij het beste beheerst en trakteert hij op 12 korte verhalen. Alleen al voor ‘Lydia’ is de bundel de moeite waard. Lydia is de naam die ene Meyerbeck geeft aan de dure, geavanceerde sekspop die hij op internet kocht. Meyerbeck werkt in een raamloos kantoor, de bedrijfskantine is hem te lawaaiig. Hij is net gescheiden, zijn vrouw leerde een andere man kennen en huurde voor hem een appartement. Ze kocht zelfs het servies voor zijn keuken.

Juristenproza

Maar nu is Lydia er. Tien dagen na haar komst gaat hij voor het eerst met haar naar bed. Meyerbeck bestelt kleding en lingerie voor haar. Ze kijken samen naar romantische films. Hij koopt een hometrainer om in vorm te blijven. “Als hij ’s nachts met haar in bed ligt praat hij over de toekomst, over het huis dat hij wil kopen, zodat ze daar in de tuin in de zon kan zitten en niemand haar stoort.”

Op een dag komt hij thuis en ontdekt dat er is ingebroken, de pop is mishandeld, haar kleren gescheurd, er steken kaarsen uit haar mond, anus en vagina en op tafel is met lippenstift ‘pervers varken’ geschreven. Juist de droge precisie waarmee Von Schirach beschrijft hoe Meyerbeck Lydia uiterst voorzichtig verzorgt (hij doet haar in bad, wast haar haar, droogt haar af, poedert haar huid, legt haar in bed, hoopt dat ze zijn tranen niet ziet) maakt deze scène zo hartverscheurend.

En daarin schuilt de kracht van deze auteur: dat ik als lezer het hartverscheurend kan vinden - of niet - daarvoor schept Von Schirach met zijn juristenproza de ruimte. Of Meyerbeck uiteindelijk de gepaste straf krijgt voor zijn wraak op de buurman (hij was het die Lydia aanrandde), ook daarover gaat het steeds in deze verhalen. Over hoe iemand tot een misdaad komt en hoe rechtspraak en onze hang naar vergelding, en gevoel voor rechtvaardigheid vaak niet hand in hand gaan.

In Duitsland verscheen onlangs ‘Kaffee und Zigaretten’ - nog niet vertaald - waarin Von Schirach in veel korte hoofdstukken over zijn leven vertelt, over zijn jeugd in die rijke, adellijke familie met oorlogsverleden, over geuren en kleuren, tikkende pendules en naar lelietjes-van-dalen ruikende tantes, over jachtpartijen, eenzame jaren op een jezuïeteninternaat, over de begrafenis van zijn vader die zelfmoord pleegde - en de poging die hij kort daarna zelf deed. Toen was hij vijftien. Geen vrolijke, onbekommerde jeugd. Deze eerste ‘Lebensabschnitt’ beschrijft Von Schirach in het eerste hoofdstuk zoals hij een van zijn korte verhalen zou schrijven: met zichzelf als personage in de derde persoon. Dat werkt bevreemdend, maar lijkt passend voor een auteur die ook als hij persoonlijk wordt een zekere distantie wil bewaren.

Oordeel: geniale verhalen in droog juristenproza dat ruimte biedt aan eigen oordeel.

Ferdinand von Schirach
Straf
Vert. Marion Hardoar. Arbeiderspers; 200 blz. € 19,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden