Review

Ooit viel de kerk als kathedraal samen met cultuur

Dick Tieleman, Geloofscrisis als gezichtsbedrog: spiritualiteit en pastoraat in een postmoderne cultuur, Kampen 1995, f 39,50.

JOHAN BLAAUW

Deze kortsluiting tussen de vragen waarop mensen een antwoord zoeken en de antwoorden die de gangbare vormen van kerk en godsdienst geven leidt tot vervreemding. Gevolg: kerkverlating. Reactie bij de kerken: sluiten van de geslonken gelederen en volhardend doorgaan, want we leven kennelijk in een tijdperk waarin veel mensen aan het christelijk geloof geen boodschap meer hebben. In zijn boek 'Geloofscrisis als gezichtsbedrog' bindt Dick Tieleman, docent aan de Theologische Universiteit van Kampen, met deze reactie de strijd aan.

Hij wil de kerkverlating liever verstaan als een signaal om tot een herinterpretatie van het christelijk geloof te komen, “die recht doet aan de huidige cultuur en de moderne mens”. Want wie verlaat nu eigenlijk wie? De ongelovigen de kerk? Of is het nu juist de kerk die de mensen verlaat? Bijvoorbeeld door hen in de kou te laten staan met hun zingevingsvragen die bij een postmoderne cultuur horen? Voor Tieleman is het laatste het geval. Uitgangspunt voor zijn benadering is dat “veranderingen op het terrein van godsdienst en geloof alleen goed verstaan kunnen worden tegen de achtergrond van ingrijpende veranderingen die zich in de moderne cultuur en dus in het zelfverstaan van mensen voltrekken”.

Hier is dus een theoloog aan het woord die de moderne cultuur volstrekt serieus neemt. Wat blijkt? Niet ongeloof is de oorzaak van de geloofscrisis, maar het gevolg van de kortsluiting tussen het (post)moderne zelfverstaan van mensen en de traditionele vormen van kerk en geloof. Tielemans boek bestaat uit drie delen. Eerst beschrijft hij de veranderingen in onze cultuur en in de christelijke geloofspraxis, die daardoor 'aangestuurd' worden. Zo heeft de kerk macht verloren en daarmee ook een andere plaats gekregen. Tegelijkertijd leven we in een postmoderne cultuur met fundamentele kritiek op alle “grote verhalen”, ook dat van het christendom. “Deze kritiek houdt tegelijkertijd een pleidooi in voor een verbrede, menselijke rationaliteit” en een nieuwe aandacht voor de vraag naar de humaniteit.

Een humaniteit waar het ook de christelijke geloofspraxis om te doen is. In het tweede deel gaat Tieleman in op de vraag hoe het christelijk geloof in deze postmoderne cultuur gestalte kan krijgen. Voorwaarde hiervoor is een “kritisch-constructief gesprek met de moderne cultuur”. Deze ontmoeting met het postmoderne denken maakt duidelijk dat de huidige “geloofscrisis” niet zozeer het verval van de christelijke geloofstraditie markeert als wel het verlies van bepaalde historische gestalten van christelijk geloof. Het derde deel behandelt de vraag hoe in de hiervoor geschetste context pastoraat gestalte kan krijgen. Wat is pastoraat? Tieleman omschrijft het als “de dienst van de kerk aan mensen met het oog op de zingeving van het leven in het perspectief van de christelijke geloofstraditie”. In drie hoofdstukken worden de centrale elementen van deze omschrijving uitgewerkt. Het element van de dienst aan mensen spitst Tieleman toe op de samenleving als de horizon van dit diakonaal geïnspireerde pastoraat. Waar geloven in God niet langer vanzelfsprekend is moet de kerk niet doen alsof dit wel zo is. Vandaar zijn pleidooi niet bij de kerk of God in te zetten, maar aan de andere kant, bij de mens en de humaniteit. Het element van de zingeving spitst hij toe op de mens en diens zoeken naar zin en het aspect van het perspectief van de traditie op de kerk van de toekomst. Net als de cultuur heeft ook de kerk een ontwikkeling doorgemaakt. “Ooit was er de kerk als kathedraal, die samenviel met de cultuur”. Vervolgens, in de moderne tijd, vormde de kerk in meer of mindere mate een 'bolwerk' binnen en tegenover de cultuur. In de postmoderne tijd is de kerk onderweg van “gesloten bolwerk” naar “open bouwwerk”. En zo komt tenslotte de kerk van de toekomst in beeld: de kerk als netwerk, die dicht bij de leefwereld van de mens leeft en “kunstenaars, wetenschappers en sociaal bevlogen activisten” weet te betrekken bij haar verhaal. Zijn scherpe analyse van de kortsluiting tussen kerk en cultuur dwingt ook zijn lezers opnieuw te kijken. Kortom: verplichte lectuur voor wie ongelukkig zijn met de tussen christendom en (post)moderne cultuur gegroeide kloof

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden