Review

'Ooit komt hier een gedenkbord voor mij'

Dit jaar is het precies een kwarteeuw geleden dat de grote Russische dichter Anna Achmatova - zij had een hekel aan het woord 'dichteres' - voor het eerst in Nederlandse vertaling verscheen. Vijftien jaar eerder was er een eind gekomen aan haar lange en tragische leven.

Hans Boland

Achmatova werd geboren in 1889, in het middenklasse-milieu dat in het Rusland van die tijd juist bezig was te ontluiken en na de revolutie van 1917 zou worden weggevaagd. Haar vader was lid van de Russische Vergadering, een beweging die tegenwoordig extreemrechts zou heten en zich sterk maakte voor de monarchie en de orthodoxe kerk. Haar moeder daarentegen was actief geweest in de revolutionaire beweging van de Volkswil, die onder andere de moordaanslag op tsaar Alexander II (in 1881) op haar geweten had.

Op haar veertiende liet haar moeder Anna het zomerhuisje aan de Zwarte Zee zien waar ze was geboren. Daarbij sprak het meisje: ,,Ooit komt hier een gedenkbord voor mij te hangen.'' Het zou geen tien jaar duren of ze behoorde inderdaad tot de beroemdste vrouwen van het land. En hoewel haar geboortehuis de twintigste eeuw niet heeft overleefd, hangt er tegenwoordig wel een herinneringsplaquette op die plek.

Achmatova groeide op in Tsaardorp, een welvarend stadje onder de rook van Sint-Petersburg, destijds de rijkshoofdstad. Een kleine eeuw eerder had ook de 'zon van de Russische literatuur', Aleksander Poesjkin, in Tsaardorp op de middelbare school gezeten. Samen met Dante, Shakespeare en de Bijbel zou hij Achmatova's levenslange geestelijke metgezel worden.

In Tsaardorp ook leerde zij haar toekomstige eerste echtgenoot kennen, Nikolai Goemiljov, eveneens een belangrijk dichter. In 1921 zou hij zich onder de eerste intellectuelen bevinden die door de bolsjewieken werden geëxecuteerd. Zelf was Achmatova in die tijd al een rage. Haar liefdesgedichten, waarin ironie en wanhoop elkaar in haarscherp evenwicht houden, werden verslonden, nagevolgd en geparodieerd. Veel later, in 1957, zou ze schrijven:

Heeft Bice iets als Dante voortgebracht?

Heeft Laura van de liefdesgloed gezon-

gen?

Ik heb de vrouw het spreken bijgebracht.

God, geef dat zij tot zwijgen wordt ge-

dwongen!

(Bice en Laura waren de platonische geliefden van Dante respectievelijk Petrarca.)

Achmatova's verpletterende uiterlijk en kleurrijke levenswandel droegen flink bij aan de sterstatus die zij al vóór de Eerste Wereldoorlog had verworven. Toen, in 1914, begon de 'echte twintigste eeuw', zoals zij het zou noemen in haar magnum opus, het 'Epos zonder held'.

In het jaar van de revolutie, in 1917, verscheen de laatste verzenbundel die tot 1940 in Rusland van haar zou worden gedrukt. De weduwe van Lenin zorgde er persoonlijk voor dat Achmatova's werk uit de bibliotheken werd verwijderd. Haar enige zoon - kind van twee beroemde politieke outcasts - bracht veertien jaar door in de gevangenissen en strafkampen van Stalin. Haar derde man, met wie zij vijftien jaar samen was geweest, overleed in een kamp op de poolcirkel. Dozijnen vrienden kregen de kogel of crepeerden in de Goelag; de vermaardste van hen was Osip Mandelstam, nog een van die formidabele Russische dichters uit die gruwelijke eeuw.

Waarom zijzelf overleefde en niet éénmaal werd gearresteerd, zal wel altijd een raadsel blijven. Waarom zij in 1940 opeens door Stalin werd gedetaboeïseerd, is een niet minder groot raadsel. Gedurende de Tweede Wereldoorlog - die zij als evacuee in Oezbekistan doorbracht - verschenen haar gedichten in allerlei tijdschriften, en haar roem was groter dan ooit. In 1946 lagen er twee boeken van haar klaar om de uitgeverij te verlaten, toen het beruchte Zjdanov-decreet het land trof. Hierin werd Achmatova aan de schandpaal genageld als de hybride van een hoer en een non, twee beroepen waar de bolsjewistische proleten het schuim van op de lippen kregen. Ze werd beschuldigd van 'kosmopolitisme', een halsmisdrijf in de xenofobe Sovjet-Unie.

Na Stalins dood werd ook voor haar de situatie draaglijker. Kort voor haar eigen dood werden haar een belangrijke Italiaanse literaire prijs en een eredoctoraat in Oxford toegekend. Haar beroemdste werk, de verzencyclus 'Requiem', een monument voor de slachtoffers van de stalinistische terreur, kon in Rusland pas worden gepubliceerd onder Gorbatsjov, die het Zjdanov-decreet in 1987 ongeldig verklaarde.

Achmatova voelde zich naar eigen zeggen even zeker op het terrein van de poëzie als onzeker wanneer zij proza probeerde te schrijven. Dat proza is nu in een Nederlandse vertaling verschenen. Afgezien van een aantal min of meer coherente herinneringen aan haar kinderjaren en aan beroemde tijdgenoten is dit boek een merkwaardige compilatie geworden van veelal onsamenhangende fragmenten. Vaak behelzen ze niet veel meer dan opsommingen van nader uit te werken trefwoorden. Wie niet heel goed thuis is in de periode en het milieu, zal zich voortdurend afvragen waar het allemaal over gaat.

Ik heb de indruk dat Achmatova deze notities heeft gemaakt met het oog op toekomstige onderzoekers van haar leven en werk. Want niemand - en al helemaal geen vrouw - werd zo geobsedeerd door mogelijke postume roem als Achmatova.

De hierboven aangehaalde anekdote over het gedenkbord op haar geboortehuis is veelzeggend. In haar gedichten, maar vooral in haar proza-aantekeningen geeft ze regelmatig lucht aan haar verontwaardiging over de 'bezoedeling' van haar naam. Haar verzen kunnen dat hebben, in haar proza wordt het soms haast gênant.

De uitgave wordt ontsierd door een grote hoeveelheid redactionele slordigheden. Dezelfde namen worden op verschillende wijzen gespeld ('Ljeva' naast 'Ljova', 'Hofmann' naast 'Hoffmann'), en hoe dingen als 'alpachtig', 'erotisme', 'de Moskou', 'iemand namen noemen', 'de Russisch Tijdgenoot' (bij herhaling), 'Rode boom' (in plaats van de beroemde roman 'Mahoniehout'), 'op Nevski' (in plaats van 'op de Nevski Prospekt'), 'de bal' in plaats van 'het bal', 'dat is vaak herinnerd', 'ik zie hem alsof door de mist', 'een zeer jongeman' enzovoort enzovoort bij een literaire uitgeverij door de redactie heen komen, is een mysterie.

Bij Privédomein heeft men uit zijn neus zitten eten. Tegenover een grande dame als Achmatova is dat niet netjes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden