Boekrecensie Alleen de bergen zijn mijn vrienden

Onthutsende gevangenisliteratuur, maar dan door een asielzoeker

Journalist en mensenrechtenactivist Behrouz Boochani tikte zijn ervaringen op het Australische gevangeniseiland Manus vanaf een telefoon.

Ik heb zoveel boosaardigheid doorstaan / Ik heb zoveel gevochten tegen de bierkaai / Dus ik ben er klaar voor / Ik ben klaar om op dat afgelegen eiland te worden gedumpt.” Dat dacht journalist Behrouz Boochani, een Iraanse Koerd, zes jaar geleden toen hij op Kerstmiseiland het vliegtuig op gedreven werd door Australische militairen. Hij was Iran ontvlucht, had drie maanden in Indonesië gezeten, had een paar dagen op een lekke vissersschuit rondgedobberd en was uiteindelijk opgepikt door de Australische marine. Het vliegtuig zou hem naar Manus brengen, een eilandje met een schimmige reputatie in de buurt van Papoea-Nieuw-Guinea, waar hij in een vluchtelingenkamp terecht zou komen. Alles beter dan de onophoudelijke rusteloosheid en angst van de voorbije maanden, dacht hij. Veel erger dan dat kon het niet worden, maar dat werd het wel, lezen we in zijn onthutsende verslag vanuit de gevangenis op Manus, ‘Alleen de bergen zijn mijn vrienden’.

In de zomer van 2013 ging in Australië Operation Sovereign Borders van start, een door militairen uitgevoerd grensbewakingsprogramma dat een strikte zero-tolerance tegenover vluchtelingenbootjes inhield. Geen enkel bootje zou nog op de Australische kust aankomen, en dus ook geen enkele vluchteling. Die zouden allemaal afgevoerd worden naar Manus, waar ze opgesloten zouden worden in kampen. Boochani had de pech vier dagen na de invoering van dit programma opgepakt te worden en een radertje te worden in de afschrikkingsmachine die de Australische overheid had bedacht. Dat er veel journalisten en fotografen toekeken toen hij en zijn lotgenoten op Kerstmiseiland op het vliegtuig stapten, was geen toeval.

Asielzoekers op Manus, 2017 Beeld Reuters

Op Manus kwam Boochani in de Fox-gevangenis terecht, waar vierhonderd mensen op elkaar gepropt zaten op een oppervlakte van nog geen voetbalveld. Het was een bruisende heksenketel waar uitgehongerde en steeds luidruchtiger wordende vluchtelingen uitzinnig door elkaar liepen. Nergens was er stilte. Als je stilstond, werd je door de stroom meegesleurd, schrijft Boochani. Alleen de toiletten boden uitkomst, daar kon je je even afzonderen om te denken, jezelf te snijden of uiteindelijk zelfmoord te plegen.

De gevangenis was georganiseerd als een kyriarchisch systeem, begon Boochani, afgestudeerd als politicoloog, na verloop van tijd in te zien, een term die in 1992 voor het eerst werd gebruikt door Elisabeth Schüssler Fiorenza. Ze beschreef er een sociaal systeem mee dat gericht was op onderdrukking, overheersing en onderwerping. Op Manus begon dit met het depersonaliseren en dehumaniseren van de gevangenen. Boochani werd MEG45. Vervolgens werden de verschillende etnische groepen tegen elkaar opgezet, zodat ze niet in de bewakers, maar wel in de andere gevangenen hun vijanden zouden zien. Onophoudelijk werden er ook nutteloze regels ingevoerd, en de geestelijke stabiliteit van de vluchtelingen werd ondermijnd door zomaar de elektriciteit uit te schakelen of het lauwe water dat ze te drinken kregen eens te vervangen door fris vruchtensap. Hoop geven en deze meteen daarna weer ondermijnen, als je het lang genoeg volhoudt, krijgt iedereen gek. Zeker als je mensen ook nog eens verbiedt iets te doen. Wanneer een aantal gevangenen een backgammonbord improviseerde, werd dat meteen vernietigd door de bewakers. Spelen mocht niet, zeiden ze, al knepen ze wel een oogje dicht voor Maysan de Hoer, een man die zich verkleedde als schunnige geestelijke, al dansend een striptease deed en op het einde alleen nog een mannenslip aanhad die hij met een schaar had bijgewerkt tot sexy vrouwenstring.

Beeld Getty Images

Boochani bleef in in het gevangenkamp tot dit eind 2017 gesloten werd, maar ook toen kwam er geen einde aan zijn beproeving. Zonder reispapieren kon hij Manus niet verlaten. Tot hij vorige week toestemming kreeg naar Nieuw-Zeeland te reizen, was het eiland zijn gevangenis.

‘Alleen de bergen zijn mijn vrienden’, gebaseerd op de tijdens zijn gevangenschap verstuurde appjes aan een vriend, is geen klassieke gevangenisliteratuur. Het boek combineert het verhaal van de mannen op Manus met een filosofisch traktaat en een psychologische studie naar de gevolgen van vrijheidsberoving. Boochani doorspekt zijn proza met subtiele poëzie die verwijst naar de Koerdische literaire traditie. Maar het boek is ook geen gevangenisliteratuur omdat de mensen die er vastgehouden worden geen misdadigers zijn, maar asielzoekers. 

Oordeel: onthutsende combinatie van eigen ervaring, psychische studie en filosofisch traktaat.

Behrouz Boochani
Alleen de bergen zijn mijn vrienden. Verslag vanuit de Manus-gevangenis
Vert. Irwan Droog. Jurgen Maas; 381 blz. € 24,99

Lees ook:

Zeker tien Australische migranten probeerden zelfmoord te plegen sinds rechts de verkiezingen won

Sinds de Australiërs afgelopen zaterdag kozen voor een rechtse regering, vrezen asielzoekers in de opvangcentra op de eilanden Manus en Nauru dat ze helemaal geen kans meer maken op een verblijfsvergunning. 

Ook Europa kiest voor afschrikking van vluchtelingen - en het werkt

Het Europese vluchtelingenbeleid is gebaseerd op afschrikking. De aanpak werkt, al worden ook de keerzijden zichtbaar. Hoe ver kan de Europese Unie gaan met dit beleid?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden