Review

Ontdekkingen van Charles Darwin verklaard uit zijn rangnummer in de rij van kinderen

Kapitein Robert FitzRoy van het schip de Beagle was fel gekant tegen het idee van evolutie. Hoe kon een man die vijf jaar lang zijn hut deelde met Charles Darwin later een tegenstander worden van Darwins theorieën? Als laatstgeborene zou hij die juist hebben moeten omarmen, beweert de Amerikaanse wetenschapshistoricus en Darwinspecialist Frank Sulloway.

Dat FitzRoy (1805-1865) ooit wel de frenologie accepteerde, volgens Sulloway een van de vijf Radicale Ideologische Revoluties, klopt in elk geval beter met zijn hoofdstelling in 'De rebel van de familie'. Die luidt dat op grond van de gezinsdynamiek niet de eerstgeborene maar de latergeborene protagonist is van revoluties in de wetenschap.

De statistische lawines waarmee Sulloway ons voortdurend belaagt, lijken me alleen leuk voor de ware econometrist van de ziel. Belangrijker is de schets die hij geeft van de plaats van een persoon in de gezinsconstellatie. Bij nader inzien blijkt evenwel dat hij de betekenis van de ontwikkeling van het moderne kerngezin, beschreven door de Canadese historicus Edward Shorter in 'The Making of the Modern Family' (1975), volkomen onderschat. Het gezin zoals wij dat kennen is nog maar betrekkelijk nieuw.

Op zich is het interessant om, zoals Sulloway doet, de tweedeling tussen eerst- en latergeborenen aan de hand van 6 000 levens te onderzoeken. Maar na 300 bladzijden geloof je het wel en krijg je, volkomen murw gemaakt, de neiging om de schrijver gelijk te geven. Ondertussen overtuigt Sulloway niet echt. Zou hij met al zijn tabellen en grafieken het slachtoffer zijn geworden van een obsessie die nu al 26 jaar duurt?, dacht ik zelfs.

In de kern beschouwen neo-darwinisten en evolutie-psychologen de groei van een kind als het gevolg van divergentie. Dat is natuurlijke selectie in een nieuw jasje, waarbij elk kind een bepaalde niche (ontwikkelingsmogelijkheid) kiest, waar de andere kinderen in het gezin geen enkele belangstelling voor koesteren.

Broers en zussen gaan elkaar uit de weg om anders te worden, omdat het in hun darwinistisch belang is om dat te doen. Verscheidenheid vermindert de concurrentie om de schaarse middelen. Het is ook een goede manier om een onbezette niche te vinden.

In tegenstelling tot andere soorten, divergeren wij mensen met onze geesten. Soms gaan kinderen hun eigen weg uit wrok, of om gevoelens van morele superioriteit te versterken. Positiever gezegd: je moet als latergeborene gewoon wat anders doen dan de eerstgeborene om de aandacht van je ouders te vangen. Dat zou verklaren waarom de latergeborene meer durft, grotere reizen maakt en veel creatiever is. Charles Darwin (1809-1882), om wie het hele boek scharniert, was er ook een.

Beter dan al het dwangmatige gecijfer bevallen de vele verhalen in 'De rebel van de familie'. Van iemand als Darwin of FitzRoy kun je nooit genoeg krijgen.

FitzRoy had zo zijn eigen psycho-biologische opvattingen. Zo was hij ervan overtuigd dat hij iemands karakter kon beoordelen aan de hand van gelaatskenmerken. Darwin schrijft ironisch: “Hij vroeg zich af of iemand met mijn neus voldoende energie en vastberadenheid zou kunnen hebben voor de reis. Maar ik denk dat hij er achteraf voldoende van overtuigd was dat hij door mijn neus op een vals spoor was gebracht”.

FitzRoy, een kleinkind van een achterkleinkind van Charles II, hoorde tot de hoogste adel. Darwin, zelf een Whig (aanhanger van de liberale partij), had moeite met de conservatieve politieke opvattingen van de High Tory (aanhanger van de conservatieve partij) FitzRoy, schrijft Sulloway. Tijdens de reis met de Beagle had hij zich op theologisch gebied gematigd getoond, maar daarna werd hij een bijbelse letterzifter die de historische realiteit van de zondvloed fel verdedigde. Hij trouwde met een zeer godsdienstige dame.

Als hoofd van de Meteorologische Dienst werkte FitzRoy vanaf de jaren vijftig van de negentiende eeuw aan de opzet van een systeem van weersvoorspellingen. Dat riep de nodige kritiek op van lieden die meenden dat het weer nooit tot een wetenschap kon worden teruggebracht.

Op zijn beurt verzette (de latergeborene) FitzRoy zich later fel tegen Darwins evolutietheorie. In 1860 verscheen hij op de bijeenkomsten in Oxford waar Thomas Huxley met bisschop Wilberforce debatteerde. Tijdens de discussies over Darwins theorie stapte FitzRoy in de collegezaal rond met een bijbel boven zijn hoofd, uitroepend: 'Het Boek, het Boek'.

Zijn godsdienstig fanatisme strookte volgens Sulloway met zijn conservatieve politieke standpunten. Het was een duidelijke factor in zijn verzet tegen het darwinisme. Tegenover wetenschappelijke kwesties die losstonden van godsdienst, stond FitzRoy relatief onbevooroordeeld.

In zijn niet aflatende ijver om alle gegevens door de evolutie-psychologische wringer te halen, betoogt Sulloway dat de vraag of FitzRoy Darwin had moeten steunen, gelijk staat aan de vraag of de paus Galileo had moeten steunen.

Wat blijkt nu? Maffeo Barberini (paus Urbanus VIII), die Galileo wegens ketterij voor het gerecht bracht, was de vijfde van zes kinderen. Volgens de theorie van Sulloway had hij voorstander van Galileo's ideeën moeten zijn. Maar even zo vrolijk weet de schrijver te melden dat je het afwijzende gedrag van Urbanus geheel uit de voorgeschiedenis kunt voorspellen, waarbij hij eens te meer de verdenking op zich laadt dat hij zijn eigen theorie niet minder dan heilig heeft verklaard.

Dit laat onverlet dat 'De rebel van de familie' even prikkelend als omvangrijk is, door de appendices, de gigantische bibliografie en het gedegen notenapparaat, waarin veel valt te genieten.

Een aardige vraag, door de schrijver gesteld noch beantwoord, is altijd hoe Darwin het aan boord ooit met FitzRoy heeft kunnen uithouden. Darwin moet het geduld van een begaafd zielkundige hebben gehad.

FitzRoy was manisch-depressief, enerzijds charmant, anderzijds achterdochtig en opvliegend van aard. In 1863 werd hij vice-admiraal en in datzelfde jaar publiceerde hij een herziene uitgave van 'The Weather Book - A Manual of Practical Meteorology'. Desondanks ging hij geestelijk achteruit. Gedeprimeerd door de immer terugkerende kritiek op zijn systeem van stormwaarschuwingen, liep FitzRoy op een zondagmorgen in april 1865 zijn kleedkamer binnen en sneed zijn keel door met een scheermes.

Dat Darwin een geboren rebel was, zoals Sulloway in zijn boek betoogt, is een gedachte waar ik maar moeilijk aan kan wennen. Daarvoor was Darwin veel te voorzichtig. Met de term rebel is het jarenlange dralen van Darwin, voordat hij in 1859 'On the Origin of Species bij Means of Natural Selection' uiteindelijk publiceerde, niet te rijmen. Dat Darwin na zijn reis op de Beagle tot zijn dood last had van vermoedelijk chronische angstklachten, strookt met het etiket rebel al evenmin.

Over Darwin mogen van mij nog bibliotheken vol en almaar nieuwe biografieën worden geschreven. Als maar niemand het ooit nog eens in zijn hoofd haalt om te beweren dat je Darwins geniale ontdekkingen uit zijn plaats in de kinderrij kunt verklaren.

Darwin zelf wist dat sommige raadsels zich nu eenmaal nooit laten ontsluiten. In 1871 schreef hij aan zijn zoon Horace: “Gisteravond heb ik nagedacht over wat een man tot een ontdekker van onontdekte dingen maakt, en dat is een zeer gecompliceerd probleem. Veel mannen die zeer knap zijn - veel knapper dan de ontdekkers - creëren nooit iets”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden