BoekrecensieGeschiedenis

Onmogelijke missie van Nederlandse diplomaat Westenenk aan vooravond Armeense genocide

null Beeld

Missie Turkije geeft goed zicht op het internationale steekspel voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog.

Kent u dat verhaal over een Nederlandse diplomaat die de Armeniërs in de laatste dagen van het Ottomaanse Rijk naar semi-onafhankelijkheid moest leiden? Hij ging niet. Dat is de kortst mogelijke samenvatting van Missie Turkije. Louis Westenenk en de Armeense kwestie van journalist/schrijfster Nadette de Visser.

Begin 1914 dwongen de westerse mogendheden bij de Jong-Turken, die al enige tijd de feitelijke macht hadden overgenomen van de sultan, bescherming af voor de Armeense minderheid binnen het rijk. Het leefgebied van deze christenen zou worden verdeeld in twee sectoren, waar twee inspecteur-generaals uit het buitenland moesten toezien op hun rechten en dienden te voorkomen dat het – zoals eerder – tot bloedige represailles kwam. De Turken moesten de twee functionarissen bovendien zelf betalen.

Met een Europees speelveld verdeeld in twee allianties, de Triple Entente en de Triple Alliantie, moesten het mannen uit neutrale landen worden. De keus viel op een Noor en een Nederlander. Er werd gedacht aan oud-gouverneur-generaal van Nederlands-Indië Van Heutsz en oud-minister van oorlog en marine Colijn, maar de keuze viel uiteindelijk op Louis Westenenk (1872-1930). Ook hij had als voormalig bestuurder op Sumatra Indië-ervaring. Handig, want enige kennis van de islam kwam van pas in het Ottomaanse Rijk.

Louis Westenenk Beeld
Louis Westenenk

Westenenk bleef echter steken in Istanbul. Zijn opdracht draaide uit op een mission impossible. De westerse bemoeienis met het Ottomaanse Rijk was de Jong-Turken een doorn in het oog. De inspecteurs-generaals waren hen opgedrongen. Voor de bevolking moest deze vernedering zoveel mogelijk verborgen blijven.

Tanende macht

Van een vertrek van Westenenk vanuit Istanbul naar de door hem uitgekozen standplaats Erzurum (in het noordoosten van het huidige Turkije) kwam het niet door de Eerste Wereldoorlog. De Jong-Turken kozen de zijde van Duitsland en het keizerrijk Oostenrijk-Hongarije in de hoop op die manier Rusland, Groot-Brittannië en Frankrijk de voet dwars te kunnen zetten in de regio. Dat waren immers mogendheden die hun invloedssfeer almaar probeerden uit te breiden ten koste van het Ottomaanse Rijk met zijn tanende macht.

Een behoorlijk dik boek over een totaal mislukte missie van Westenenk (de overgrootvader van De Vissers levenspartner) lijkt misschien veel van het goede. Maar die keus is heel goed te rechtvaardigen. Westenenks klus in het Ottomaanse Rijk is een geschikt venster op het diplomatieke gekonkel en de oplopende spanningen van die dagen en de machtsverhoudingen die voorgoed verschuiven. Via Westenenks dagboekaantekeningen kan de lezer aan het einde van het boek rechtstreeks door diens bril kijken.

Maar Westenenks ervaringen en het internationale steekspel voorafgaand aan en bij aanvang van de Eerste Wereldoorlog vormen vooral ook een soort ouverture voor de Armeense genocide van kort daarna. In 1915 en 1916 vermoordden de Turken met hulp van de Koerden naar schatting tussen de achthonderdduizend en de 1,5 miljoen Armeniërs. Dat volk werd als bedreiging voor het Ottomaanse Rijk gezien. En als er dan toch etnisch werd schoongemaakt, diende het grondig te gebeuren om te voorkomen dat een volgende generatie wraak zou nemen.

Nadette de Visser Beeld Koos Breukel
Nadette de VisserBeeld Koos Breukel

De mondiale gruwelijkheden van de oorlog hielpen om de slachting buiten de internationale schijnwerpers te houden. Maar in tijden van telegrafie en fotografie konden de gebeurtenissen onmogelijk helemaal geheim blijven. Ook Westenenk vernam van “de verschrikkelijke toestand die de Turken en de Koerden nu weer in Armenië hebben geschapen”. Mocht hij zich na zijn gedwongen vertrek uit Istanbul nog illusies hebben gemaakt over zijn missie als inspecteur-generaal dan was dat nu wel voorgoed voorbij.

De Duitsers leerden van de Turkse methodes, in de Tweede Wereldoorlog brachten zij een nog systematischere volkerenmoord ten uitvoer. Alleen bekende Duitsland later schuld en werd de Holocaust ontkennen daar strafbaar. Terwijl de Armeense genocide volgens een door De Visser geciteerde socioloog van het Niod “een van de fundamenten van de Turkse identiteit” is. “Daarom worden Turken zo emotioneel als je over de genocide begint, want dan krab je aan die misdaad. Je krabt het vernis van de Turkse identiteit.”

Weinig functioneel

De Visser trekt terecht parallellen tussen het Osmaanse Rijk onder de Jong-Turken en het huidige Turkije onder Erdogan. De sterke wil om een macht van betekenis op het wereldtoneel te zijn en te blijven, het gebruik van religieuze gevoelens voor politieke doeleinden, het creëren van een wij-tegen-de-westerse-mogendhedengevoel, de dictatoriale neigingen, ze waren er toen en ze waren er nu. Het is alleen jammer dat de auteur wel erg vaak met dergelijke vergelijkingen komt. Het boek was gebaat geweest bij een zorgvuldigere compositie.

Dat De Visser zichzelf ook nadrukkelijk opvoert in haar boek, is weinig functioneel. Goed dat ze de plekken bezoekt, waar Westenenk heeft verbleven en overlegd, maar de uitgebreide beschrijvingen van dit soort research voegen niets wezenlijks toe.

De auteur sprak voor het begrijpen van het Turkije van toen en nu met autoriteiten op dit gebied als de Leidse emeritus hoogleraar Erik-Jan Zürcher, oud-Europarlementariër Joost Lagendijk en de onlangs overleden Britse journalist en kenner van de regio Robert Fisk. Maar wat is wijsheid na dit soort voorwerk? Uitgebreid verslag doen van de gesprekken of de achtergrondinformatie (met keurige verantwoording in je notenapparaat) gebruiken voor je eigen relaas. De Visser kiest voor het eerste en dat houdt op.

Beschrijvingen van haar gangen door Istanbul leiden ook nog weleens tot mooischrijverij om de mooischrijverij: “Als ik onder de kadewand het rulle zand zie klotsen in het water van de Bosporus, wordt me iets fundamenteel duidelijk. In het oneindige stromen van het water valt de geschiedenis van de Gouden Hoorn heel even samen met dit moment, nu ik aan haar oevers sta. Alles wordt tijdloos. Het gewicht van de geschiedenis weegt zwaar als een eeuwenoude steen en ik ben zo licht als een veertje op een ademtocht. Mijn aanwezigheid hier is kortstondig, nietig in het licht van de eeuwenoude stad.” Het zijn pogingen tot poëtisch proza, vol van clichés, maar zonder inhoud.

null Beeld

Nadette de Visser
Missie Turkije. Louis Westenenk en de Armeense kwestie
Querido; 472 blz. € 24,99
(dit boek is beschikbaar vanaf 21 januari)

Lees ook:

Kaag loopt op eieren in debat over Armeense genocide

Het kabinet kan eigenlijk niet uit onder deelname van een minister aan de Armeense genocideherdenking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden