Winnaar Bart Spring in 't Veld (links) en Ruud Benard uit het eerste seizoen van ‘Big Brother’.

Reality tv

Onethisch, saai en plat: ‘Big Brother’ was tot mislukking gedoemd

Winnaar Bart Spring in 't Veld (links) en Ruud Benard uit het eerste seizoen van ‘Big Brother’. Beeld anp

Schokkend. Met de komst van ‘Big Brother’ in 1999 voorspelden pers en psychologen het einde der beschaving. Het programma, over gewone mensen die helemaal niks bijzonders deden, geldt nu als de moeder van de reality-tv.

 De zweetdruppels parelen onder zijn rode petje uit. “Wat ik wel heel indrukwekkend vind”, zegt Ruud trappend op de hometrainer. “Die gorilla in het grote apenhuis. Die rug jongen. Die spieren. Sjongejongejonge. Daar kan ik echt een uur naar kijken, weet je, naar zo’n beest. Daar straalt zo veel kracht vanuit.” Zijn toehoorder, opgekruld onder een deken, gaapt nog eens.

Kchhhh, klinkt het modem van de kijker die heeft ingebeld om de bewoners via het internet te begluren. Een beveilingscamera verschijnt op het scherm, gevolgd door korrelige beelden van een huiskamer. Een tafel, drie gele banken, een open keuken. De badkamer is al net zo sober ingericht. Daar verdringen drie pas gedouchte mensen zich voor de kleine spiegel. “Hé, nu ben ik aan de beurt hoor”, zegt er een terwijl ze een mascararoller aan haar wimpers zet.

Bouwkeet

‘De schoonheid van het niets’, zo noemde tv-recensent Cornald Maas het overdonderende succes van het eerste seizoen van ‘Big Brother’, dat deze maand precies twintig jaar geleden van start ging op tv. Maandenlang was heel Nederland in de ban van iedere hap, stap en snik van de in totaal twaalf mensen die zich vrijwillig hadden laten opsluiten in een bouwkeet in Almere.

Een tv-programma over een groep gewone stervelingen, die omringd door zoemende camera’s 106 dagen lang niets bijzonders doen. Anno 2019 klinkt het idee niet bepaald als een klapper. Van ‘Utopia’ tot ‘Chateau Meiland’ en ‘Expeditie Robinson’: wie vijf minuten lang zapt, stuit gegarandeerd op reality-tv.

Ook op internet stikt het van de beelden uit het dagelijks leven. Enzo Knol en zijn vriendin tonen hun liefdesbreuk op YouTube, waar we ook volslagen vreemden kunnen bewonderen tijdens het ontwaken, tuinieren en bevallen. Zelf slingeren we onze selfies en vakantiefoto’s zonder schroom op Instagram en Facebook. Sharing is caring, zo luidt het credo.

Privacy

‘Big Brother’ stond aan de wieg van dit tijdperk. Het is amper meer voor te stellen, maar in 1999 werden amateurfilmpjes van een bezoek aan het strand of baby’s die leren lopen, gemaakt zonder smartphone en enkel thuis getoond. De grens tussen privé en publiek was duidelijker, het woord ‘privacy’ had een andere connotatie.

Nu worden er hooguit discussies gevoerd over het online plaatsen van kinderkiekjes. Maar twintig jaar geleden bracht de opzet van ‘Big Brother’ een cultuurschok teweeg. Zeven dagen per week en 24 uur per dag werden de bewoners bespied, tot in de douche aan toe. Een schaamteloze exploitatie van intimiteiten, zo schamperden de kranten, nadat nota bene Trouw de primeur over het programma had.

Het eerste ‘Big Brother’ huis: een bouwkeet in Almere. Beeld ANP

“De groepsdynamiek en het volslagen gebrek aan privacy kunnen ertoe leiden dat de deelnemers van zichzelf vervreemd raken en psychisch ziek worden”, schreef de voorzitter van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) in deze krant. Nog voor de eerste uitzending werd de realitysoap bestempeld als onethisch, plat en saai: het project was tot mislukking gedoemd.

Busladingen fans

Maar de sceptici hadden het mis. Iedere werkdag zapten er gemiddeld 1,2 miljoen mensen naar Veronica, om te kijken naar het geouwehoer en gepaf van onder meer styliste Sabine, moeder Karin en autoverkoper Maurice. En te gniffelen om de levenswijsheden van sportmasseur Ruud – ‘Weet je wat het is, Willem? Mannen denken met hun pik. Dat kun je ze niet uitleggen, de vrouwen.’ De reeks leverde bedenker en producent John de Mol en zijn bedrijf honderden miljoenen guldens op.

Dorien Pels, die in Trouw wekelijks verslag deed van ‘Big Brother’, kan zich vooral de hype van de realitysoap herinneren. “Het was nationale gekte. Waar je ook kwam, iedereen had het over het programma. Kwaliteitskranten schreven erover, hele busladingen fans gingen naar Almere om te picknicken voor de beveiligingshekken van het huis en allerlei mensen en organisaties probeerden een graantje mee te pikken van het succes.”

Zo probeerde presentator Willibrord Frequin met een parachute in de tuin van het huis te landen, plaatste de Rutgers Stichting voor seksuele voorlichting advertenties om de liefdesnonsens van de bewoners te weerleggen en verschenen er T-shirts met ‘Effe knuffelen’ en ‘Laat je niet gek maken’, gevleugelde uitspraken van Bredanaar Ruud in het straatbeeld.

Slechte kwaliteit

Van de uitzendingen zelf staat Pels vooral de knulligheid bij. “Hoewel psychologen het einde van de beschaving hadden voorspeld, was het programma tergend traag. Er gebeurde niks in dat huis.” Eindeloos hing de groep op de gele Ikea-banken, beelden die ook nog eens van slechte kwaliteit waren. “Nu zou ik direct wegzappen, denk ik. Al helemaal vergeleken met gelikte en dynamische reality-series als ‘Tempation Island’, was het braver dan braaf.”

Dag 13. Bosniëveteraan Bart, kok Willem en Ruud zitten in de tuin. De groep heeft sperziebonen geoogst, die de mannen geduldig doppen. Bart kakelt naar de scharrelende kippen. ‘Zoiets houd je op de been’, wijst Willem naar de pan peulvruchten. ‘Lekker bezig zijn, moet je kijken man! Pure voldoening.’

De tekst loopt door onder de video.

Het format van ‘Big Brother’ was super simpel: radio, kranten of zelfs maar horloges waren verboden, het huis was sober ingericht en afgeschermd van de buitenwereld. Om verveling in te perken, kreeg de groep iedere week een gezamenlijke opdracht om het huishoudgeld te verhogen.

Elke twee weken moesten de bewoners twee huisgenoten voordragen voor vertrek (het woord ‘nomineren’ kreeg met ‘Big Brother’ een bredere betekenis), waarop de kijker via telefonische stemmingen besloot wie het huis moest verlaten. De laatst overgebleven bewoner won 250 duizend gulden.

Ook was de realitysoap op zichzelf niets nieuws. Zo volgde de KRO in 1991 het leven van zeven Amsterdamse studenten voor ‘Nummer 28’ en zond muziekzender MTV rond diezelfde tijd het mateloos populaire ‘The Real World’ uit op televisie.

Livestreaming

Baanbrekend was dat het publiek de gebeurtenissen in het huis continu via schokkerige videobeelden van vier camera’s kon volgen, op het internet. “Livestreaming was een nieuwe techniek en een gouden greep van de makers”, stelt journalist Pels. “Het was het eerste programma dat internet en televisie op die manier verbond en dat interactieve aspect sloeg enorm aan. Zij hebben die tijd die komen ging goed aangevoeld.” Op bijna tweehonderd onofficiële ‘Big Brother’-sites werd dag en nacht over het programma gediscussieerd. “Daar noteerden de echte doorzetters iedere zucht van de bewoners, het waren een soort van voorlopers op Twitter.” 

De tekst loopt door onder de video.

De indertijd 28-jarige Pels hield het bij de samenvattingen op tv. Samen met haar zus heeft ze alle afleveringen verslonden. “De saaiheid van ‘Big Brother’ was namelijk ook fascinerend. Al gebeurde er heel vaak niets, er hing altijd spanning in de lucht. ‘Iets’ kon zomaar gebeuren, en dan wilde je het gezien hebben om de volgende dag mee te kunnen praten bij de koffieautomaat.”

Daar sprak niet iedereen even enthousiast over de ontluikende liefde tussen Bart en Sabine, of over de mogelijke komst van een kat in het huis. Al bleek ‘Big Brother’ tammer dan gedacht, Nederland bleef verdeeld over de realitysoap. De een vond het programma spectaculair, de ander verachtelijk.

Martijn Raadgever kan zich de culturele waterscheiding scherp voor de geest halen. Hij was 28 en net afgestudeerd toen hij in 1999 werd aangenomen als redacteur bij ‘Big Brother’. “‘Als jij daar gaat werken’, reageerde mijn moeder, ‘dan loopt er tenminste een verstandig persoon rond.’ Andere mensen probeerden me op verjaardagsfeestjes de geheimen van hun favoriete programma te ontfutselen. Iedereen had een mening over ‘Big Brother’.”

Groepsdynamica

En de ophef had nog een ander pluspunt, weet Raadgever, die inmiddels voor video-productiebedrijf Endemol Shine de wereld over reist om buitenlandse tv-makers te adviseren over ‘Big Brother’. “We hebben de potentiële gevaren voor de deelnemers daardoor altijd serieus genomen. Ik kreeg bijvoorbeeld de opdracht om een reader te maken van allerlei onderzoeken en literatuur op het gebied van groepsdynamica, die de hele redactie heeft moeten lezen. Ook zijn de mensen die in het huis kwamen tot in den treuren getest, zowel psychologisch als medisch. De kritiek hield ons waakzaam.”

Hoe werden de bewoners eigenlijk geselecteerd? “We zochten naar verschillende karakters, zoals je de cast van een soap samenstelt. Op de redactie hingen ook de personages van het Amerikaanse ‘Dallas’. Van de ondeugende dochter tot gekke oom: we wilden een soort familie in dat huis zetten. Stabiele figuren, geen extreme persoonlijkheden.”

‘Big Brother’-presentatrice Daphne Deckers en bewoner Willem Boomsma in 1999. Beeld ANP

Die strategie is de voornaamste attractie van ‘Big Brother’ stelt Daphne Deckers, die de eerste reeks samen met Rolf Wouters presenteerde. “Het zijn gewone mensen”, schrijft ze per e-mail. “Je kijkt niet naar populaire presentatoren of onbereikbare acteurs, maar naar de buurvrouw, de postbode, je collega van het bouwbedrijf. Kijkers kunnen zich met hen identificeren, en doen dat dan ook met overgave. Het programma voelde de tijdsgeest haarfijn aan.”

De Kardashians zijn volgens de schrijfster de moderne Karins en Barts. “Die wereldberoemde familie is het summum van ‘de schoonheid van het niets’. Ze kunnen eigenlijk niks bijzonders maar venten álles uit: hun huwelijken, scheidingen, zwangerschappen, diëten, beauty-routines, ingrepen aan hun lijf en gezicht – niets is te gek. En dat al járenlang. Daardoor denk je als kijker dat je ze kent.”

Met verwondering kijkt Deckers terug op 1999. “Het allermooiste vond ik de tegenstelling tussen de miljoenen kijkers en de totale onwetendheid van de deelnemers. Volgens mij was het Ruud die zei: ‘Hier kijkt vast helemaal niemand naar’. Alle deelnemers daarna – zowel nationaal als internationaal – hebben nooit meer de onbevangenheid gehad van die eerste groep.”

De erfenis van ‘Big Brother’

Nadat Bart Spring in ’t Veld de eerste serie won, volgden er nieuwe seizoenen van ‘Big Brother’. Los van twee versies met sterren, zijn er in totaal zes seizoenen gemaakt in Nederland. Opvallende figuren waren daarin Kelly van der Veer, die het huis vertelde vroeger man te zijn geweest en Jocelyn Savanna, die in de woning werd geboren.

Spin-offs als ‘De Bus’, ‘De Gouden Kooi’ en ‘Utopia’ noch ‘Big Brother’ zelf hebben het succes van het eerste seizoen kunnen overtreffen. Nadat de kijkcijfers inzakten tot een gemiddelde van 307 duizend Nederlands per uitzending stopte ‘Big Brother’ in 2006.

Maar misschien keert de realitysoap binnenkort terug op tv. Endemol Shine-topman Boudewijn Beusmans hintte daarop in februari. ‘Dat is wel onze ambitie’, meldde hij in de NRC.

Elders is ‘Big Brother’ nog wel te zien op tv. Het programma is in zestig landen uitgezonden, vorig jaar konden inwoners van 21 verschillende landen op televisie volgen hoe een groep mensen werd opgesloten in een met camera’s behangen huis.

Wereldwijd zijn er 471 seizoenen van ‘Big Brother’ gemaakt, in totaal 7153 mensen deden mee aan het programma.

Lees ook:

Wat is het succes van ‘Big Brother’ volgens bedenker Paul Römer? ‘We hebben geluk gehad’

Hij wist dat het een sterk idee was. Maar dat ‘Big Brother’ zo’n revolutie teweeg zou brengen, had Paul Römer niet kunnen vermoeden, toen hij het programma 22 jaar geleden samen met onder andere John de Mol bedacht. ‘Gluren is iets dat in de mens zit.’

Tatjana Almuli viel 56 kilo af op tv, maar had bijna alles na afloop weer terug

In het RTL4-programma ‘Obese’ voeren mensen met ernstig overgewicht een strijd tegen de kilo’s. Het zijn vaak succesverhalen, maar helpt het programma de deelnemers ook op lange termijn?

Hulp-tv is niet altijd pulp-tv, bewijst Beau opnieuw met ‘The Rotterdam Project’

De RTL-presentator Beau van Erven Dorens gaat vijf daklozen uit Rotterdam helpen om een waardig bestaan op te bouwen. Voor zijn eerdere poging in Amsterdam oogst hij veel lof. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden