Recensie

Onder eigen naam geeft Domenico Starnone zijn alter ego Elena Ferrante een ijzingwekkend antwoord

Beeld rv

Domenico Starnone werd onlangs ontmaskerd als de man achter het pseudoniem Elena Ferrante. Lees je zijn nieuwe roman nu anders?

Nu de ware identiteit van de Italiaanse bestsellerauteur Elena Ferrante onthuld is, wordt 'het grootste literaire raadsel van de 21ste eeuw' er alleen maar interessanter op. Deze zomer presenteerden wetenschappers in Padua de resultaten van een kwantitatieve tekstanalyse die bewees dat achter het pseudoniem van Elena Ferrante een andere (ook gerespecteerde maar onbekendere) Italiaanse schrijver schuilging: en wel Domenico Starnone, in 1943 geboren in Napels, auteur van twaalf romans, in 2000 winnaar van de prestigieuze literaire prijs Premio Strega voor 'De straat der klachten'.

Een man dus, geen vrouw.

Echt nieuw was dit nieuws niet. Naar Starnone werd tien jaar terug al gewezen door professor Vittorio Loreto, die het woordgebruik in Ferrante's debuut 'Kwellende Liefde' en Starnone's 'De straat der klachten' had bestudeerd, met hulp van het computerprogramma dat eerder Marek van der Jagt ontmaskerde als Arnon Grunberg. En Starnone kwam vorig jaar opnieuw in beeld toen journalist Claudio Gatti 'het spoor van het geld' volgde en zo bij het huishouden van Starnone en zijn vrouw, vertaalster Anita Raja, belandde. Het echtpaar was miljoenen euro's rijker geworden mogelijk dankzij het succes van Ferrante's romans. Maar omdat men aannam dat Ferrante geen man was, wees Gatti Raja aan als de 'dader'.

De Groene Amsterdammer deed twee weken terug verslag van de onthullingen en ook hier werd door columnisten (en Twitteraars) vervolgens druk gespeculeerd over de impact van het nieuws. Zouden de fans van Ferrante zich niet belazerd voelen nu hun favoriete auteur een man blijkt te zijn? Wat zegt het over het literaire landschap dat voor het eerst (thriller-auteur Suzanne Vermeer niet meegerekend) een mannelijke auteur zich voordoet als vrouw? Er waren ook lezers die twijfelden aan de conclusies. Waarom moet het weer een geniale man zijn, zo vroeg Anne-Marieke Samson zich af in een opiniestuk in de Volkskrant. Kan achter de naam Ferrante niet een duo schuilgaan (Starnone/Raja), of zelfs een collectief?

Anderen vroegen zich af waarom Starnone blijft ontkennen, al heeft zijn alter-ego Ferrante dat al best helder uitgelegd in de schaarse interviews die ze gaf.

Beperking van de verbeelding

Een anonieme schrijver geeft de lezer de ruimte hem te leren kennen in de tekst zelf, in zinnen en gedachtepatronen 'waarin de auteur een zelf kan openbaren dat hij zelf niet eens kent', aldus Ferrante in een interview met haar Italiaanse uitgevers in de Paris Review. Schuift de persoon van de schrijver voor zijn tekst, dan beperkt dat de verbeelding. Ongeveer zoals de acteur het personage overneemt als een boek eenmaal is verfilmd. En je geen boek van Griet Op de Beeck meer kunt lezen zonder aan haar zelf te denken. Precies dat wist Ferrante al die jaren te vermijden. Tot nu dan.

Neemt niet weg dat de boeken van de ontmaskerde Starnone voor de lezer nu wel een extra dimensie krijgen.

Uitgeverij Atlas Contact stuurde vorige week bij de verschijning van de Nederlandse vertaling van Starnone's nieuwe roman 'Strikken' (zijn eerste sinds 2007, tussen 2011 en 2014 verscheen Ferrante's Napolitaanse cyclus!) gewoon een persbericht rond over de Ferrante-link, tegen de wens van Starnone in. Winstbejag natuurlijk, maar er wordt toch ook een literair belang gediend met deze bekendmaking. Wie het werk van Ferrante kent kan zeer bevredigend aan het amateurspoorzoeken slaan in deze twaalfde roman van de schrijver.

'Strikken' biedt een verdiepend, vrij ijzingwekkend antwoord en vervolg op Ferrante's in 2002 verschenen 'Dagen van verlating'. Dat was een rauw verslag van een ontredderde vrouw die van de ene dag op de andere door haar man is verlaten voor een jongere vrouw. Ook in 'Strikken' gaat het om een huwelijkscrisis rondom ontrouw van de man. Anders dan Ferrante geeft Starnone drie verschillende perspectieven op de gebeurtenissen - de man, zijn vrouw, hun dochter - die elkaar scherp becommentariëren en aanvullen, maar ook pijnlijk langs elkaar heen schieten. Hoe goed hebben deze gezinsleden elkaar door, en hoezeer zijn ze vreemden voor elkaar! De man Aldo heeft ooit zijn gezin verlaten voor zijn grote liefde Lidia, maar is nu 74 en al lang herenigd met zijn nog steeds om zijn ontrouw woeste vrouw. Haar verbeten terechtwijzingen is hij door de jaren heen meer gaan vrezen, meldt hij ergens. Als het bejaarde paar terugkeert van een korte vakantie treffen ze hun appartement vernield aan. Alles ligt overhoop, maar niets is weg, alleen de kat is zoek, plus, zo ontdekt de man, een kubus waarin hij de foto's van zijn minnares bewaarde.

Andere toon

De verwantschap met het boek van Ferrante is zonneklaar, vooral in de voorvallen die de huwelijkscrisis inkleuren. In beide romans is er een rol voor een buurman, zorg om een huisdier, een inbraak, verdwenen 'juwelen', vervreemde kinderen. En in beide romans heerst de geest van de seksuele revolutie, de jaren zeventig. De vrouw in het boek van Ferrante berouwt haar afhankelijkheid, de man van Starnone ziet zijn bedrog als een door de tijdgeest gelegitimeerde sprong naar de vrijheid.

Maar de toon van beide boeken is heel verschillend. Formuleert de vertelster in Ferrante's roman direct en, soms op het irritante af, wanhopig, het boek van Starnone is omzichtiger, gelaagder, cynischer. Het laat zien hoe wij onmachtig verstrikt raken en blijven hangen in onze verlangens, onszelf en de ander bedriegen, en eindigen in chaos.

"'Strikken' gaat over onze dwingende behoefte aan orde, en onze even fundamentele afkeer van dichte ruimtes", duidt schrijfster Jumpa Lahiri in haar voorwoord. Goed voor steeds weer opstekende pijn, die door Starnone/Ferrante gevangen is in niet één maar twee complementaire, rijke romans.

Domenico Starnone
Strikken

Vert. Manon Smits. Atlas Contact; 174 blz. € 18,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden