Review

Onder de oppervalkte

Van grote komieken - Buster Keaton, Charlie Chaplin, Jacques Tati - is wel gezegd dat ze uiteindelijk maar gestalte kunnen geven aan één enkel personage: het nooit lachende mannetje van Keaton; de zwerver van Chaplin; Tati's monsieur Hulot. Iets dergelijks geldt voor veel grote schrijvers: er zit in hen één enkele oer-roman, die ze met variaties telkens weer opnieuw schrijven. Graham Swift is zo'n auteur.

Voor alle duidelijkheid: dit is geen verwijt. Integendeel, wanneer de schrijver met zijn thematiek en stijl de weg gevonden heeft naar de ziel van zijn publiek, dan gaat een oeuvre niet zelden een lezersleven lang mee. Iedere nieuwe roman, zelfs een wat mindere, voert de lezer naar een plek die hem vertrouwd is als zijn broekzak en die er niettemin altijd weer anders uitziet. Swifts 'Het Volle Daglicht' ligt geheel in de lijn van eerdere meesterwerken als 'Waterland' en 'Laatste Ronde'.

Swifts romans laten zich lezen als palimpsesten: onder de oppervlakte van het primaire verhaal schemeren de contouren van een ander, soortgelijk verhaal, en daaronder, of daarnaast, ligt nog weer een andere geschiedenis verborgen. . . en al die oudere verhalen kleuren het verhaal waar het ogenschijnlijk om gaat. In de loop van een Swift-roman wordt dat primaire verhaal steeds rijker en verfijnder aan betekenissen - als een gerecht dat zijn geraffineerde smaak ontleent aan de vermenging van kruiden en ingrediënten in een dagenlang sudderende stoofschotel.

Het verhaal-aan-de-oppervlakte is 'de zaak-Nash' van privé-detective

George Webb, gespecialiseerd in het betrappen van overspelige echtgenoten. Twee jaar geleden werd zijn hulp ingeroepen door Sarah Nash, die met haar man Robert uit mededogen een Kroatische asielzoekster in huis had genomen. Sarah had deze Kristina Engels geleerd, zodat ze in de toekomst als tolk of vertaler zou kunnen werken, maar Robert was een relatie met de vrouw begonnen. Sarah, daarvan op de hoogte, houdt echter nog steeds van haar man. Het echtpaar besluit dat Kristina terug zal keren naar het inmiddels veilige Kroatië; Robert zal haar op het vliegtuig zetten. Aan George vraagt Sarah na te gaan of haar echtgenoot dit daadwerkelijk doet, en niet, zoals zij vreest, met Kristina meegaat, of haar in het geheim toch in Engeland houdt.

In het heden van de roman is het twee jaar later, en in de tussentijd hebben zich dramatische gebeurtenissen afgespeeld. Al snel wordt duidelijk dat Robert vermoord is, en dat Sarah voor deze misdaad een straf van tien jaar uitzit. Het zou verkeerd zijn meer over het hoe en waarom van deze gebeurtenissen te verraden, want Swifts verhaal wordt niet alleen gekenmerkt door vele betekenislagen maar ook door een bij vlagen thrillerachtige spanning. Hier volstaat de constatering dat George aanzienlijk sterker betrokken is geraakt bij de zaak-Nash dan professioneel gezien wenselijk is: elke twee weken bezoekt hij Sarah in de gevangenis en hij gaat bovendien op haar uitdrukkelijk verzoek regelmatig naar het graf van Robert.

'Het Volle Daglicht' is, als al Swifts werk, een roman over tijd en zijn. De identiteit van zijn personages bestaat uit een serie lagen van oudere 'zelven', en al die oudere zelven steken bij tijd en wijle de kop op en bepalen het handelen van het moment. Soms tuimelen ze plotseling terug in een zelf dat bestond vlak vóór een belangwekkende gebeurtenis in hun leven. Vaak piekeren zijn personages of er toen iets is voorgevallen wat vooruitwees naar die alles-veranderende gebeurtenis, of die te voorzien geweest was, of ze er verantwoordelijkheid voor dragen.

Zo vloeit George's huidige beroep, dat van een spion in het huis van de illegale liefde, voort uit een traumatische jeugdervaring. Door toeval ontdekt hij als jongetje dat zijn vader, fotograaf van beroep, een verhouding heeft met een vrouw uit de buurt. Zolang zijn vader leeft, houdt George dat drukkende geheim angstvallig voor zijn moeder verborgen - maar wanneer de vader op zijn sterfbed in koortsdromen de naam van zijn minnares blijft roepen, komt alles alsnog uit.

George ervaart dit als verraad, en is verbitterd dat hij jaren voor niets in stilte geleden heeft. Tegelijk voelt hij zich alsof hij tegenover zijn moeder tekort is geschoten. Hij stelt zijn leven in dienst van het ontsluieren van het verbodene, eerst als politieagent en later als privé-detective. Maar dat schuldgevoel blijft hij met zich meetorsen. Het manifesteert zich op vervormde wijze in zijn houding jegens Sarah, wier gevangenisstraf hij graag in haar plaats had uitgezeten, maar ook in zijn gedachten over Robert, die voor hem een soort alter ego is.

George's verbondenheid met Robert gaat zo ver dat hij op zeker moment zelfs meent dat het beter ware geweest als niet Robert, maar hijzelf op het kerkhof had gelegen.

De thematiek van de spiralende tijd, waarin gebeurtenissen uit verschillende perioden elkaar in een nieuw daglicht zetten, komt terug in Swifts stijl. Gevolgen en antwoorden worden gepresenteerd vóór oorzaken en vragen. Bovendien geeft hij bepaalde woorden en uitdrukkingen nieuwe associaties en betekenissen door ze telkens in een andere context te gebruiken.

Het domein van 'koken' benoemt zo'n keten van woorden die steeds belangrijker wordt. George, de man van weinig woorden, stort zich na zijn scheiding bij wijze van therapie op het koken. Hij wordt er goed in, en herovert het contact met zijn dochter Helen door haar wekelijks een haute cuisine-diner voor te schotelen - alsof ze een minnares is in plaats van een dochter. De intimiteit van koken en eten krijgt een grimmige wending als we horen dat Sarah haar man doodt met een keukenmes - terwijl de coq au vin die ze speciaal voor hem heeft klaargemaakt nog op het fornuis staat te pruttelen. Ook het opentrekken van de wijnfles om hem te laten 'ademen' wordt in retrospect een sinistere handeling als Robert spoedig daarna zijn laatste adem uitblaast.

'Bloemen' vormen een ander thema waarop Swift varieert. George's assistente Rita haalt wekelijks een boeket aan de overkant om zijn kantoor op te fleuren - en persoonlijker contact met hem uit te lokken. Zijn vader zette altijd bloemen in zijn fotostudio om te zorgen dat klanten zich ontspanden en spontaan lachten. Een bloemist zegt dat mensen elkaar vooral bloemen geven om hun geweten te sussen. En George heeft Sarah beloofd elk jaar op Roberts sterfdag een bos op het graf van zijn dode rivaal te leggen. De bloemen worden een steeds complexer motief in de roman: ze roepen associaties met intimiteit en vreugde op, maar ook met dood, schuldgevoel, en jaloezie. Het zijn deze van betekenis zwangere woorden die het bestaan doen ontstijgen aan zijn vluchtigheid, en zo zin geven aan het ongelijke gevecht tegen de tijd.

George Webbs merkwaardige gedrag wordt deels ingegeven door motieven die hij zelf niet doorgrondt. Vanuit dat perspectief bezien is 'Het Volle Daglicht' een studie van een

psychisch beschadigd mens. Maar tegelijkertijd ontroert George, omdat hij bereid is op Sarah te wachten en haar helpt haar geloof in een leven buiten de gevangenis in stand te houden. Dat is, binnen de maat van het menselijke, zo dicht als je kunt komen bij een overwinning op de tijd. Graham Swift heeft opnieuw een grootse roman geschreven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden