Review

O mijn God, ik ben een atheïst

Toen de Syriër Ammar Abdulhamid in de VS ging studeren werd hij in korte tijd een fanatieke moslim die het zelfs tot imam schopte. Maar drie jaar later kon hij niet meer geloven in wat hij uit moest dragen en nu heeft hij een roman geschreven die pleit voor intellectuele en seksuele vrijheid in de moslimwereld. Zijn kleine uitgeverij in Damascus gaat de klassieke westerse denkers en enkele Nederlandse schrijvers uitbrengen in het Arabisch: 'Dan zal er binnen twintig, dertig jaar een culturele renaissance komen in de Arabische wereld'.

Elma Drayer

De fundamentalist viel in 1989 van zijn geloof. ,,Op een dag keek ik in de spiegel en ik dacht: o mijn God, ik ben een atheïst.' Hij raakte in een diepe depressie, wilde zichzelf van kant maken. ,,Ondertussen schreef ik wel mijn eerste poëzie. Waarom deed ik dat? In een maand tijd schreef ik mijn eerste roman. Was het soms mijn testament? Ik ging naar een docent en ik vroeg wat hij van mijn werk vond. Hij zei: waarom probeer je geen uitgever te vinden? Ik dacht: publiceren? Dat betekent dat ik een toekomst heb. Er bleek leven na de religie! Door te schrijven werd ik verzoend met mijn afvalligheid. Het was mijn manier om ermee in het reine te komen.'

Ammar Abdulhamid (jeans, trui, paardenstaart) zit ontspannen in een Amsterdams hotel, glas water bij de hand. Hij is hier vanwege de Nederlandse vertaling van zijn debuutroman 'Menstruation' - een boek over seks, vrijheid en islam in het hedendaagse Syrië. Hij schreef het in het Engels ('De taal waarin ik heb leren schrijven') en het verscheen vorig jaar in Londen, bij de Arabisch-Engelse uitgever Saqi.

De schrijver werd in 1966 geboren in Damascus, als enig kind van een beroemde actrice en een al even beroemde regisseur. ,,Ik ben altijd de zoon van geweest.' Geen benepen milieu, kort samengevat. Zijn vader is moslim, zijn moeder stamt uit een christelijk-islamitische familie. Religie speelde thuis nauwelijks een rol, zegt de zoon. ,,Het liet me tamelijk koud.'

Dat veranderde toen hij in het buitenland ging studeren. Via Engeland en Moskou belandde hij in 1986 in de Verenigde Staten, aan de University of Wisconsin. ,,Ik was in die tijd heel verlegen, wist niet hoe ik me moest gedragen tegenover meisjes. Ik werd gekweld door onvervuld verlangen en door angst. In het buitenland ontdekte ik dat de islam me een soort macht gaf: ik was niet langer verlegen, ik was gewoon een strenggelovige. Ik koos er zelf voor, niemand dwong me ertoe. Ineens durfde ik op mensen af te stappen. Ik bouwde voor mezelf een personage, ging helemaal in het zwart gekleed. Je hoort vaak dat Amerikanen moeite met moslims hebben, maar dat was helemaal niet zo. Ik was aardig tegen hen, zij waren aardig tegen mij.'

Hij stopte met zijn studie astronomie en verdiepte zich met grote ijver in de islam. In recordtijd kon hij de Koran reciteren. ,,Vanwege mijn kennis over de hadith en de islamitische geschiedenis maakten ze me imam. Ik ging voor in het gebed, ik hield de vrijdagpreek, ik gaf lessen. En ik bekeerde zelfs enkele mensen - helaas, zeg ik nu. Het was een geweldige tijd. Als ik me alleen voelde, wist ik dat God met me was. Ik kon op mijn geloof terugvallen, zelfs op de eenzaamste momenten.'

In 1989 raakte Ammar Abdulhamid, zelf soenniet, betrokken bij een conflict met de sjiieten in de islamitische gemeenschap. ,,Ik begon aan een traktaat tegen hen. Maar aan het eind van mijn onderzoek was ik gedesillusioneerd over de sjiieten én de soennieten. Ik realiseerde me dat beide bewegingen sterk beïnvloed zijn door de cultuur. Ik zag de politieke kanten ervan, en ik vond het vreselijk.' Precies in die periode speelde de Rushdie-affaire. ,,Stukken uit Rushdie's boek circuleerden onder moslims, die had ik gelezen. Ik werd geïnterviewd door de Los Angeles Times. Ik zei: het is een heel slecht boek, een westerse samenzwering. Maar toen ze vroegen naar de doodstraf voor Rushdie zei ik dat dat belachelijk was. Ik vond: we moeten dit boek bekritiseren, niet de auteur doden. Dat leverde me nog veel problemen op bij de Iraniërs daar. Vlak daarna besloot ik te stoppen met het imamschap. Blijkbaar geloofde ik niet meer in wat ik moest uitdragen. Ik verscheurde het traktaat: dat ging over haat, en ik wilde niet langer haat verspreiden.'

Ammar Abdulhamid ging terug naar de universiteit, nu om geschiedenis te studeren. Hij was nog steeds leider van een islamitische studentenvereniging, maar hij werd 'almaar gematigder', zegt hij. Een conferentie met christenen, joden, moslims en humanisten was de druppel. ,,Ik zat te luisteren en ik besefte ineens dat ik me nog het meest thuisvoelde bij de humanistische filosofen.'

Sindsdien noemt de schrijver zichzelf onbekommerd atheïst. ,,Maar ik ben niet antireligieus. Als je te veel opgaat in rationalisme vergeet je dat mensen ook spirituele behoeften hebben. Ik ben niet arrogant. Ik ben best bereid toe te geven dat er dingen in dit universum zijn die onbegrijpelijk zijn. Die ambivalentie vind ik heerlijk, die houdt me vrij.'

De Koran heeft voor hem afgedaan. ,,Ik geloof niet meer in heilige teksten. De Koran is niet het Woord van Allah. Ik bedoel: wie is Allah? De Koran is zelfs niet voor honderd procent de schepping van Mohammed. Anderen voegden er passages aan toe.' En als hij moest kiezen tussen Mohammed en Jezus, dan wist hij het wel. Hij telt af op zijn vingers. ,,Jezus stierf voor zijn overtuigingen, hij sloot geen compromissen, én hij wilde geen staatshoofd zijn. Jezus wilde zijn ethiek niet omvormen tot een politiek systeem. Mohammed had vanaf het begin politieke bedoelingen. En als je politiek bedrijft, moet je compromissen sluiten. Eerst riep Mohammed: waarom vervolgen jullie mij, terwijl ik alleen maar zeg dat God één is? Hij vroeg, met andere woorden, om religieuze vrijheid. Aan het eind van zijn leven verbood hij anderen om hun godsdienst te praktiseren. Dat vind ik heel onaangenaam.'

Sinds 11 september 2001 stijgt de ster van Ammar Abdulhamid. Hij is een geziene spreker op internationale dialoogconferenties. Zijn debuutroman is inmiddels vertaald in vijf talen. Nee, er is nog geen Arabische uitgave, maar daar wordt, verzekert de auteur, aan gewerkt. ,,Ik hoop dat de vertaling volgend jaar zomer klaar is. Waarschijnlijk verschijnt het boek eerst alleen op internet.'

Jammer genoeg kreeg 'Menstruation' in Nederland de slappe titel 'Een verborgen leven' mee, en een cover die ten onrechte harem-erotiek suggereert. Spijtiger nog: de Nederlandse editie volgt verder wél nauwkeurig de Engelse uitgave. Een gemiste kans, want 'Menstruation' blijkt een geamputeerd boek. Er ontbreekt, om precies te zijn, een heel hoofdstuk.

Uitgeverij Saqi eiste van de auteur dat hij het slothoofdstuk drastisch bewerkte óf wegliet. De rest van het boek is al tamelijk gewaagd, het laatste hoofstuk bevat een hartstochtelijk pleidooi voor intellectuele en seksuele vrijheid in de moslimwereld. En de Profeet wordt erin afgeschilderd als een machtswellusteling.

Ammar Abdulhamid: ,,Bij Saqi zeiden ze dat het te veel een manifest was. Ze vonden het niet literair genoeg. Maar dat is onzin, de hele roman is een manifest, dat is precies mijn bedoeling. Ik héb een boodschap. Ik wilde een boek schrijven met personages die zich afkeren van hun religie - net als ikzelf heb gedaan. De echte reden dat Saqi het niet aandurfde was dat de tekst te controversieel is. Te beledigend voor moslims.'

De debutant ging akkoord met de rigoureuze ingreep. ,,Ik wilde eindelijk weleens gepubliceerd worden. En daar heb ik geen spijt van, het is mijn doorbraak. Mijn eerste twee romans zijn nooit verschenen. Niemand zei: ze zijn slecht, of je stijl is niet goed - d r zou ik naar luisteren. Uitgevers durfden het gewoon niet aan. Dit zal een probleem blijven. De fundamentalisten hebben een atmosfeer gecreëerd in de wereld waardoor iedereen bang is om zijn vingers te branden.'

(Bij zijn Nederlandse uitgever, De Geus in Breda, blijken ze niets te weten van een geschrapt laatste hoofdstuk. De Nederlandse vertaling volgt de editie van Saqi. Overigens staat het gewraakte slothoofdstuk integraal op Abdulhamids Engelstalige website: www.amarji.org/menstruation/conferen.htm).

Ammar Abdulhamid heeft geen idee of hij, door zijn publicaties, in moeilijkheden zal komen. In Syrië laten ze hem vooralsnog met rust. Lachend: ,,Ze zouden me een groot genoegen doen als ze me zouden vervolgen. Dan zou ik beroemd worden! En mensen in het Westen zouden actie voeren voor die arme schrijver. Het kan me niet schelen, laten ze me maar oppakken.'

Het zal wel loslopen, denkt hij. ,,Ik ben een individuele stem, geen politieke partij - dat scheelt. In Syrië groeit het fundamentalisme, maar er is nog steeds ruimte voor diversiteit. En ik ben niet de enige; er zijn oudere, zeer kritische Syrische intellectuelen die gewoon getolereerd worden. Zij hebben een zekere internationale statuur, en dat helpt. Het feit dat mijn roman in een aantal talen is vertaald biedt mij nu ook een soort bescherming. Maar je weet nooit wanneer ze van gedachten veranderen. Openlijk kritische romans zijn zeldzaam in Syrië. Ik verwacht wel dat 'Menstruation' er verboden zal worden.'

Nee, zegt hij, zo uitzonderlijk is hij niet in de moslimwereld. ,,Er zijn meer mensen die van hun geloof vallen. Mijn weg was alleen langer, en ik zat er dieper in.' Natuurlijk, denkers zoals hij vormen een minderheid. ,,Maar een groeiende minderheid. Inderdaad, dat weten jullie in het Westen niet. Wij zijn niet gewelddadig, wij trekken geen aandacht. De fundamentalisten wél met hun terroristische daden. Wie spreekt over de vrijdenkers? Het is een stille revolutie, en het gebeurt heel beschaafd.'

Het fundamentalisme voert een achterhoedegevecht, meent Ammar Abdulhamid. ,,Als fundamentalisten zichzelf zouden kunnen rechtvaardigen met argumenten, zouden ze het doen. Maar dat kunnen ze niet, ze zijn intellectueel heel zwak. Fundamentalisten kunnen zichzelf alleen rechtvaardigen door geweld. Ze denken dat angst verspreiden de beste tactiek is. Dat ze door chaos te veroorzaken het kapitalisme zullen vernietigen. Ze beseffen niet dat het niet gaat om het kapitalisme. In essentie is fundamentalisme een reactie op de moderniteit. En die gaat niet tenonder als je het WTC naar beneden haalt. Die zit niet in de fysieke structuur, die zit in de hoofden.'

Het opheffen van de economische ongelijkheid tussen het rijke Westen en de arme rest - hoe noodzakelijk ook - zal volgens hem geen einde maken aan het terrorisme. En ook als het Palestijns-Israëlische conflict zou worden opgelost zal het niet stoppen. ,,Ik vind dat je eerlijk moet zijn. Mocht er ooit vrede komen in het Midden-Oosten, dan zullen de terroristen een nieuw excuus zoeken.'

Uiteindelijk zit het probleem in de strenggelovigen zelf, zegt Ammar Abdulhamid. ,,Ik weet dat veel mensen dat onzin vinden, maar geloof me: ik heb er tot over mijn oren in gezeten. Elke moslimfundamentalist denkt dat zijn religie het centrum van het universum is. Hij denkt dat hij de waarheid aan zijn kant heeft, en hij ontzegt anderen hun waarheid. In werkelijkheid staan moslims in de marge van deze wereld, in alle opzichten. Dan zijn er twee mogelijkheden: óf je sluit jezelf af zoals de Amish doen, óf je richt je woede op de machtigste van deze wereld, de Verenigde Staten. Toch zullen moslims ooit de moderniteit moeten aanvaarden. Ze zullen moeten inzien dat ze een van de vele religies aanhangen. Hun daarvan overtuigen zal heel, heel veel tijd kosten. Maar het gaat gebeuren.'

Dat klinkt erg optimistisch. ,,Natuurlijk. Dat moet ik zijn. Ik moet hoop houden. Waarom zou ik anders doorgaan?' Enthousiast vertelt hij over de kleine uitgeverij die hij runt met een paar vrienden in Damascus. ,,Kant, Rousseau, Descartes, Hobbes, Locke - ze zijn niet beschikbaar in het Arabisch. Wij willen die klassieke westerse denkers vertalen. Daar zoeken we nu fondsen voor. Ik ben bij het Literair Produktiefonds geweest, hier in Amsterdam. Dat gaat ons subsidiëren om Nederlandse klassiekers uit te brengen in het Arabisch: Multatuli, Mulisch, Couperus, Nooteboom.'

Gedreven: ,,Twintig, dertig jaar moet genoeg zijn. Als deze klassieke werken beschikbaar zijn in goedkope edities en op internet, dan zal er een culturele renaissance komen in de Arabische wereld. Dan zullen mensen in het Oosten méér begrijpen van de westerse wereld. Ze zullen inzien hoe democratie werkt: dat het daarin gaat om de wil van de meerderheid, plús respect voor minderheden. Dit tweede wordt altijd vergeten. Vroeg of laat zullen we ons ontwikkelen in dezelfde richting. Democratie is nu eenmaal het beste politieke systeem dat mensen kunnen bedenken. Niet perfect, we zijn geen goden, maar het best mogelijke. Wie wil er nou slaaf zijn?'

Intussen is, voor het leven van alledag, 'contact houden' met diepgelovige moslims volgens hem het beste recept. ,,Ik weet uit ervaring: je bereikt het meest als je hun vertrouwen wint. Gewoon, op de werkvloer, in de buurt, op school. Isoleer ze niet, en laat je door hen niet isoleren. Je moet ze gewoon aardig behandelen. Dan verdien je hun bewondering, en dan kun je de barrière doorbreken.' Hij vertelt over een vriend in Damascus, een fundamentalist. ,,Toen hij hoorde dat ik atheïst was geworden, reageerde hij verbijsterd. Hij zei: hoe kan dat nou, waarom steel je dan niet? Ik ben altijd vriendelijk gebleven tegen hem. Nu preekt hij niet meer tegen me. Je ziet dat hij langzaam openminded wordt.' Beslist: ,,Als een fundamentalist je eenmaal respecteert, zal hij op een dag niet meer in staat zijn een systeem te steunen dat jou je vrijheid ontneemt'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden