Review

'O heerlijke sokken! Zo zacht en wollig!'

Vladimir Nabokov (1899-1977) heeft op vele plaatsen in zijn werk de biografie ter sprake gebracht en laten weten hoe moeilijk het is erachter te komen wat zich werkelijk in iemands leven heeft afgespeeld. Zijn afkeer van biografische lezingen van zijn werk bracht hij met grote regelmaat tot uitdrukking: voor hem bestond er geen verband tussen zijn werk en het leven dat hij leidde. De enige realiteit die er voor hem toedeed, was die van de verbeelding.

T. VAN DEEL

De eerste biograaf met wie Nabokov te maken kreeg was Andrew Field. Met hem liep het meteen al mis. Toen Field zijn meer dan zeshonderd bladzijden tellende manuscript naar Nabokov stuurde, kreeg hij bijna tweehonderd vellen met op- en aanmerkingen terug, die hij in een tweede versie verwerkte. Maar ook deze versie zinde Nabokov allerminst. Er volgden vier jaren van juridisch getouwtrek alvorens het boek vlak voor Nabokovs dood kon verschijnen. Nabokov was te zwak om er nog kennis van te kunnen nemen.

Toen zich twee jaar later een nieuwe biograaf aandiende, Brian Boyd, moest die zich met de weduwe Nabokov verstaan: Vera. Vera was sinds haar huwelijk met Nabokov in 1923 haar mans steun en toeverlaat geweest, en had hem zoveel mogelijk afgeschermd tegen de buitenwereld om de uitoefening van zijn kunst veilig te stellen. In de loop van de jaren nam zij Nabokov werk uit handen waarvoor hij zich ongeschikt achtte, zoals het beantwoorden van zakelijke post, het contact met uitgevers en dergelijke - een enorme werklast, zeker nadat Nabokov na het succes van 'Lolita' wereldberoemd geworden was.

Boyd moest vaststellen dat Vera de neiging vertoonde om alles wat zij aan hem had verteld, te weerspreken zodra het eenmaal op schrift stond. Zij ontweek commentaar op feiten en was bijzonder behendig in het formuleren van een nietszeggend antwoord. ,,U was heel anders dan uw man', suggereerde Boyd ooit. ,,Ja, maar iedereen was anders dan VN', kaatste Vera terug. Haar laatste jaren heeft zij Boyds werk gespeld, hetgeen gelukkig niet heeft kunnen verhinderen dat de twee delen 'Vladimir Nabokov. The Russian Years' en 'The American Years' een voortreffelijke biografie vormen. In deze biografie worden zowel Nabokovs leven als zijn werk met grote precisie en met veel inzicht beschreven.

,,Midden in de biografie van Nabokov bevindt zich een gat, en dat zal er altijd zijn; het hoort bij de romantiek van zijn verhaal', meent Boyd. Hij zou hiermee doelen op de figuur van Vera, een moeilijk grijpbaar personage in het leven van Nabokov en nochtans iemand aan wie al Nabokovs boeken zijn opgedragen: zijn muze, zijn beschermengel of hoe ze ook genoemd moet worden. Er zijn zelfs mensen geweest die er vast van overtuigd waren dat Vera de ghostwriter van haar man was. Zo'n vaart zal het wel niet gelopen hebben, maar een feit is wel dat zij al zijn manuscripten typte en van commentaar voorzag. Toen een interviewer Nabokov eens vroeg: ,,Kunt u zeggen hoe belangrijk de samenwerking met uw vrouw bij het schrijven is geweest?', luidde Nabokovs dubbelzinnige antwoord: ,,Nee.'

Stacy Schiff heeft het aangedurfd het leven van de symbiose die VN heette (Vladimir en Vera Nabokov) zoveel mogelijk van Vera's standpunt uit te schrijven. Dat moet een lastige onderneming zijn geweest, want Vera heeft zich in de meer dan vijftig jaar van haar huwelijk en ook daarna, volkomen dienstbaar gemaakt aan haar man en voor zichzelf geen afzonderlijke rol opgeëist. Vera heeft haar deel van de correspondentie met Vladimir vernietigd en er alles aan gedaan zo onopvallend mogelijk te blijven, even onopvallend als zij was toen zij Nabokov op 8 mei 1923 voor het eerst ontmoette op een gemaskerd bal in Berlijn en zij al zijn gedichten uit het hoofd bleek te kennen.

Schiff heeft alle medewerking gekregen van zoon Dimitri Nabokov. Zij mocht beschikken over de brieven van Nabokov aan Vera en andere documenten, van een autobiografische tekst en een dagboek tot Vera's boodschappenlijstjes aan toe. Kleinigheden kunnen veelzeggend zijn, zoals bijvoorbeeld blijkt uit een schriftelijke verzoek van Vladimir aan Vera om voor hem in Montreux een boodschap te doen: ,,O heerlijke sokken! Zo zacht en wollig! Niet met nylon erin (zo akelig en branderig op het been)! Maat 46, en de gebruikelijke lengte, d.w.z. geen kniekousen, maar ook niet te kort. O sokken! 2 paar.'

Voor het grootste deel is 'Vera' de biografie van Vladimir: beschreven worden zijn emigrantenbestaan in Berlijn na het vertrek uit Sint-Petersburg in 1919 en zijn studie Russisch en Frans in Cambridge; zijn huwelijk met Vera in 1925; zijn literaire activiteiten; zijn vertrek naar Frankrijk en later, onder druk van de oorlogsomstandigheden het vertrek naar de Verenigde Staten, waar Nabokov op verschillende plaatsen onderwijs gaf. Dit alles is door Boyd en anderen al dikwijls gememoreerd. Het accent dat Stacy Schiff nu vooral op Vera tracht te leggen, onderstreept dat Vera niet los gezien kan worden van Vladimir.

Er is maar één moment geweest -Boyd bespreekt het natuurlijk ook- waarop Vera's en Vladimirs hechte en onverbrekelijk lijkende band serieus aangetast werd. Dat was toen Vladimir, alleen in Parijs, een affaire begon met iemand voor wie hij naar het schijnt Vera wel wilde verlaten. Het kwam er uiteindelijk niet van, maar deze episode was de zwartste in hun huwelijk. Nabokov moet een gemakkelijk ontvlambare man zijn geweest; vóór Vera had hij zo'n dertig 'veroveringen' op zijn naam staan en ook later, met de Amerikaanse studentes, leek er zo af en toe iets op te bloeien. Vera zag echter nauwlettend toe.

Curieus is de beschrijving van hoe het toeging als Nabokov colleges gaf. Vera kwam dan mee en gedroeg zich als zijn assistente, die hem dingen aangaf, iets op het bord schreef, of hem wat influisterde. Hij mocht de verstrooide professor zijn, vergelijk ook de komische roman 'Pnin'. In alle praktische zaken stond Vera hem bij, en als het financieel krap zat -en dat zat het bij de Nabokovs decennialang- werkte Vera in allerlei functies bij. Haar grootste zorg was dat Nabokov zijn werk in alle rust tot stand kon brengen. Haar opdracht in het leven was dan ook: Vladimirs genie alle kansen geven zich te ontplooien.

Vera hielp ook mee met het vertalen van Vladimirs werk van het Russisch in het Engels -zij kende haar talen beter dan haar man-, zij nam colleges waar, keek tentamens van honderden studenten na, ging mee op de vlindervangst, droeg een pistool bij zich voor eventualiteiten, weerhield Vladimir ervan het manuscript van 'Lolita' te verbranden, en zette hem aan de Poesjkin-vertaling te voltooien. Haar intelligente behulpzaamheid en volledige wegcijfering van zichzelf kwamen volledig natuurlijk over. Edmund Wilson keek er anders tegenaan: ,,Ook spreekt ze al zijn meningen na - wat mij uiteindelijk nogal zou tegenstaan, maar hem lijkt het volstrekt gelegen te komen.' Stacy Schiff blijft behalve aan Vera's kant ook aan die van Vladimir staan; zelfs in de uiterst leugenachtige en helse periode van zijn Franse overspel blijft zij moreel gezien zeer gematigd in haar oordelen. Er is hooguit wat ironie te bespeuren in een passage als de volgende, waarin doorklinkt dat Nabokov meer vraagt en neemt dan Vera, als zij in deze termen al zou willen spreken: ,,Uit de lijst met zaken waar Nabokov prat op ging dat hij ze nooit had geleerd -typen, autorijden, Duits spreken, een kwijtgeraakt voorwerp opzoeken, een paraplu dichtdoen, de telefoon aannemen, een boek opensnijden en een cultuurbarbaar te woord staan- is gemakkelijk af te leiden waaraan mevrouw Nabokov haar leven zou besteden. Vera heeft nooit een lijst opgesteld, althans niet op papier, van dingen waar ze het meest een hekel aan had. Als ze dat wel had gedaan dan stond er onder meer het volgende op: koken, huishoudelijk werk, onwaarheden, wreedheid tegenover dieren, zelfs in literatuur, de inertie van haar echtgenoot, slangen, absurditeiten in elke vorm maar vooral op de afdeling royalty's van uitgevers, alle dubbelzinnigheden buiten de literatuur, praten over zichzelf en een cultuurbarbaar te woord staan.' Vera Nabokov blijft ook na dit dikke boek dat een portret van haar huwelijk geeft en tevens haar biografie wil zijn, een gemaskerde maskerade va

n Nabokov. Vera en Vladimir verscholen zich achter elkaar, maar wie zich, literair gezien en dus per definitie voor veel uitleg vatbaar, het meest heeft laten kennen, is Vladimir Nabokov, het gedeelte van 'VN' dat zich in taal heeft uitgesproken.

'Vera' is daarmee een weinig bevredigend boek, hoeveel informatie het ook bevat. Bovendien is het zo warrig geschreven en zo mateloos gedetailleerd, dat het met moeite te lezen is. Daar komt bij dat de vertaling uit het Engels stuitend slecht is en aan de lopende band het Nederlands schoffeert.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden