Review

Notities uit het denklaboratorium van Nietzsche

Honderd jaar na zijn dood zijn de ’Nagelaten geschriften’ van Nietzsche in het Nederlands verschenen. „Je zíet hem denken en ordenen.”

’Mij ontbreekt 1. Een kokkin, 2. Een musicus, 3. Een voorlezer, 4. Een soort ceremoniemeester”. Dit noteert Friedrich Nietzsche in de winter van 1884, ergens in Zuid-Frankrijk. Nadat hij zijn post als hoogleraar aan de Universiteit van Bazel in 1879 wegens gezondheidsklachten had verlaten leidde de filosoof een nomadisch bestaan. In kleine schriftjes noteerde hij flarden van ideeën, gedichten, zijn boekhouding, maar ook uitgewerkte plannen voor publicaties. Hij schreef tijdens wandelingen, in hotelkamers in Nice, Sils-Maria, Venetië of Genua – pen, papier en inkt ontbraken nooit. Vorige week werd de integrale Nederlandse vertaling van Nietzsches ’Nachlass’ voltooid.

Van 1869 tot het moment dat hij waanzinnig werd, in 1889, hield Nietzsche de schriften bij, hij stierf in 1900. De schriften werden pas zeventig jaar na zijn dood volledig uitgegeven. Een kleine selectie uit de nalatenschap werd direct na Nietzsches overlijden als ’Der Wille zur Macht’ uitgegeven door Nietzsches erfgenaam, zijn zus. In 1906 breidde zij de publicatie uit, maar ook in deze versie waren lang niet alle teksten opgenomen – Elisabeth Förster-Nietzsche paste de uitspraken aan naar eigen inzicht en liet zich daarbij leiden door haar eigen ideologie, het nationaal-socialisme. Ze was zelfs bevriend met Hitler, in 1934 schonk de heerser persoonlijk 50.000 Reichsmark voor een Nietzsche-Gedüchtnisfonds. Een nazistisch gedenkteken kwam er niet, maar de filosofie van Nietzsche was vanaf dat moment besmet met de ideologieën van het Derde Rijk.

Vanaf 1967 publiceerden twee Italiaanse onderzoekers, Colli en Montinari, voor het eerst de notities in het Duits, ontdaan van ideologische toevoegingen. Ze ontcijferden het vaak moeilijk te lezen handschrift; ’op en neer gaande pijpenstelen’, noemt Michel van Nieuwstadt de aantekeningen die hij bij hoge uitzondering in Weimar mocht bekijken. Samen met Mark Wildschut werkte Van Nieuwstadt de afgelopen zeven jaar aan de Nederlandse vertaling. „Als je de fragmenten leest, kijk je mee in het laboratorium van de denker”, aldus Van Nieuwstadt. „Je volgt in de teksten de statenloze reiziger die zich nergens thuisvoelt en altijd doorgaat met denken en schrijven.”

Vorige week presenteerde uitgeverij SUN het vijfde deel in het Amsterdamse Goethe-instituut, het zesde en zevende deel kwamen al eerder uit. Tot nu toe verschenen van de fragmenten alleen een Italiaanse, een Franse en een Russische vertaling, een Engelse uitgave is in voorbereiding.

Martine Prange, die binnenkort haar promotieonderzoek over Nietzsche afrondt, vindt de Nederlandse vertaling een sympathiek project. „In een tijdperk waarin de academische wereld steeds meer beheerst wordt door het Engels, is deze Nederlandse uitgave een mooi tegengeluid. Vooral bij het schrijven van Nederlandse publicaties is deze uitgave zeer bruikbaar, en de vertaling kan vaak een nauwkeuriger begrip geven van de ideeën.”

„Die vijfduizend pagina’s aantekeningen zijn inderdaad veel meer dan een overgebleven rest”, vertelt Paul van Tongeren, hoogleraar Ethiek aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. „Wat de ’Nagelaten fragmenten’ zo interessant maakt, is dat je ziet wat Nietzsche in zijn formulering veranderde of wegliet als hij een tekst publiceerde, je ziet hem ordeningen maken, herschrijven, je leest mee met zijn denk- en werkproces. Nietzsche zei zelf dat alleen het lévende denken het echte denken was – daar zit je bij het lezen van de fragmenten heel dichtbij.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden