Tentoonstelling Haags Historisch Museum

Nooit Gebouwd biedt een blik op het Den Haag dat er nooit kwam

Het futuristische ontwerp van Rem Koolhaas in hartje Den Haag. Het ging in 2010 niet door, onder meer omdat de PVV fel tegen was. Beeld OMA

Het Haags Historisch Museum toont nooit gerealiseerde bouwplannen voor Den Haag, die het aanzicht op de regeringsstad radicaal hadden kunnen veranderen.

Soms is een luchtkasteel zo krankjorum niet. Twee plattegronden in het Haags Historisch Museum tonen een droombeeld van begin vorige eeuw: de wereldhoofdstad van het internationalisme. Pacifistisch arts Pieter Eijkman wilde in de duinen bij Den Haag een nieuwe stad bouwen, gevuld met wetenschappelijke academies en instituten van internationale samenwerking. Bijna direct bleek het plan veel te hoog gegrepen. Eijkman vond geen geldschieters, Amerikaanse rijkaard Carnegie wilde niet. De staalmagnaat betaalde alleen voor het klassiek uitgevoerde Vredespaleis.

Maar een kansloos hersenspinsel? Stel dat de droom van Eijkman bewaarheid zou zijn geworden, mijmert Lex van Tilborg, conservator van de tentoonstelling Nooit Gebouwd Den Haag. Dan had Den Haag geen marketingbureau hoeven in te schakelen om zich te profileren als stad van vrede en recht: het had die titel ontegenzeggelijk in bezit gehad. “Als dit gelukt was, zou de internationale zone in Den Haag nu geen onherkenbaar gebied zijn. Maar misschien een toeristische trekpleister”, zegt Van Tilborg.

Een neo-classisistische vervanger van het Binnenhof. Beeld Nationaal Archief

Het Haags Historisch Museum opende zaterdag een tentoonstelling met schetsen, stratenplannen en ‘artist’s impressions’, die alleen hebben bestaan op papier en computerschermen. ‘Nooit Gebouwd Den Haag’ toont hoe beeldbepalende plekken eruit hadden kunnen zien met iets meer geld, een langere adem of een iets inschikkelijkere bevolking. 

Wat als treinreizigers Den Haag zouden binnenkomen via de futuristische stadspoorten van Rem Koolhaas’ M, gebouwd naar de vorm van de letter? Of als dat krappe, slecht onderhouden regeringscentrum op het Binnenhof in de negentiende eeuw was gesloopt en vervangen door een statig neo-classistisch paleis dat wél kon wedijveren met de buren?

Haagse Bijlmer

Behalve een oefening in verbeeldingskracht biedt de tentoonstelling een blik op een andere tijdsgeest, zegt van Tilborg. “Vaak laten geannuleerde plannen problemen beter zien dan hetgeen uiteindelijk wel is uitgevoerd.” Hij wijst op kaarten van Den Haag uit de zestiende en zeventiende eeuw, met cirkelvormige stadswallen die er nooit zouden komen. “In de tachtigjarige oorlog werd Den Haag continu overlopen.”

De Bijlmerachtige Schilderswijk Beeld Haags Gemeentearchief

Soms is het opgeven van een plan zelf een teken van de tijdsgeest. De veertien geplande flats die bestuurders in de jaren zestig wilden neerzetten ter vervanging van de Schilderswijk bijvoorbeeld. Het voornemen van de volkswijk een tweede Bijlmer te maken strandde op onwil van de steeds mondigere bewoners. Gevraagd naar zijn grootste opluchting beent Van Tilborg naar de maquette van de onherkenbaar verbouwde Schilderswijk. “We kennen de problemen van de Bijlmer. We weten inmiddels dat die stedenkundige principes niet werken: iedereen deelt een tuin, en niemand voelt zich verantwoordelijk.”

En wellicht een geruststelling voor hedendaagse visionairs: soms is de tijd simpelweg nog niet rijp voor een radicale bouwtekening. De plannen om een ambtenarenzone te maken van het Haagse Spuikwartier gingen tot twee maal toe niet door. 

In de jaren zestig serveerde men de zogeheten toren van Nervi af, een wolkenkrabber van 140 meter hoog. Hoogbouw zou de doodsteek zijn voor de eeuwenoude lage Haagse einder. Maar zie: vandaag de dag steken de ministeries tot ver boven het torentje van Mark Rutte uit.

Nooit gebouwd Den Haag is te zien tot en met 22 maart in het Haags Historisch Museum.

Lees ook:

Het mooiste stadion dat Nederland nooit had

Het begeleidende boek van de expositie Nooit gebouwd heeft ook aandacht voor een plan uit 1919 voor een enorm stadion.

Een oceaanstomer in de Maasstad

Dat Rotterdam niet vies is van spektakel is af te lezen aan de architectuur. Een tentoonstelling liet in 2010 zien dat het nog veel grootser en spectaculairder had gekund.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden