Operatie Nachtwacht

Nooit eerder ontdekte schets van De Nachtwacht toont hoe zelfverzekerd Rembrandt zijn compositie opzette

Dankzij een speciale scanner is, vooral in het bovenste deel, te zien hoe Rembrandt zijn compositie van De Nachtwacht tekende. Beeld Rijksmuseum
Dankzij een speciale scanner is, vooral in het bovenste deel, te zien hoe Rembrandt zijn compositie van De Nachtwacht tekende.Beeld Rijksmuseum

Onder de verflagen van De Nachtwacht is een nooit eerder ontdekte schets gevonden. Die laat zien hoe zelfverzekerd Rembrandt zijn compositie opzette. ‘Hij doet het meteen in het net.’

Iris Pronk

Kijk naar het hondje, rechts vooraan, en je ziet sleetse plekken op zijn huid. Het is een vaal, spookachtig beestje. Slijtage van de verf, dachten kenners van De Nachtwacht (1642) jarenlang, en dat klopt. Maar het onderzoeksteam van Operatie Nachtwacht heeft ook iets nieuws ontdekt: er schemert een onderliggende krijttekening door de verf heen. Een schets.

Rembrandt van Rijn begon zijn wereldberoemde schuttersstuk met een bruine grondlaag; dat was bekend. Maar door een combinatie van ruim 25 geavanceerde onderzoekstechnieken is nu ook zijn tweede stap zichtbaar geworden. Op de grondlaag tekende Rembrandt zijn compositie in grove lijnen met een beige, kalkhoudende verf. Daaroverheen schilderde hij het definitieve stuk.

Meekijken over Rembrandts schouder

Het is een spectaculaire vondst, zegt Pieter Roelofs, hoofd schilder- en beeldhouwkunst van het Rijksmuseum. Dankzij de schets hebben we nu meer inzicht in de werkwijze van Rembrandt. “Het is alsof we over zijn schouder kunnen meekijken.”

Zelfverzekerd zette de schilder zijn personages op het doek: kapitein Frans Banninck Cocq, de musketiers, de kinderen, de drummer en het hondje. Iedereen houdt zijn plek in de compositie, er zijn nauwelijks verschillen tussen schets en schilderij. “Hij doet het meteen in het net: zó gaat het worden”, zegt Roelofs. “Dat maakt hem zo’n zekere kunstenaar. Zijn zelfvertrouwen is een verrassing, dat wisten we niet.”

Details veranderde Rembrandt wel in De Nachtwacht. Zo had hij aanvankelijk veren op de helm van schutter Claes van Cruijsbergen geschetst. Die moesten verschillende kleuren krijgen. Maar later overschilderde hij ze weer. “Mogelijk dacht hij: die trekken toch te veel aandacht, zo achteraan in het midden van het schilderij”, legt Roelofs uit.

Ook een extra zwaard tussen de kapitein en de luitenant haalde Rembrandt later weer weg, en hij wijzigde de positie van de benen van schutter Rombout Kemp. “Je zíet hem hier nog denken: dat zwaard werkt niet lekker, weglaten maar. En die meneer Kemp, de tweede van rechts, die staat te wijdbeens. Dat zijn hele mooie stappen in het denkproces van de kunstenaar. Hij blijft maar zoeken naar het perfecte beeld.”

‘We hebben de oorsprong van De Nachtwacht ontdekt’

Van De Staalmeesters (1662) en Het Joodse bruidje (circa 1665-1669) zijn voorstudies op papier overgeleverd. Roelofs: “Die kennen we niet van De Nachtwacht. We hebben altijd wel gedacht dat hij zijn schets rechtstreeks op het canvas maakte, maar dat was een aanname. Nu hebben we het bewijs. We hebben de oorsprong van De Nachtwacht ontdekt. Het voelt alsof we heel dicht bij de oerknal zijn gekomen.”

Met die oerknal besluit Operatie Nachtwacht een onderzoek van 2,5 jaar. Ruim dertig wetenschappers, kunsthistorici en technische specialisten gingen het schilderij te lijf, verflaag voor verflaag, iedere millimeter van het doek. Ze deden hun werk in een glazen doos in het Rijksmuseum in Amsterdam, live voor het publiek.

Vanaf 19 januari 2022 gaat het schilderij voor een maand of drie naar het restauratieatelier, waar het canvas van het houten spanraam wordt verwijderd. Vervolgens wordt het opnieuw gespannen op een aluminium raam; zo kunnen ook de golven in de linkerbovenhoek (‘deformaties’ genoemd) glad worden getrokken. Het voordeel van aluminium is dat het niet ‘werkt’, zoals hout, en het doek dus minder zal bewegen.

Het hondje, waar nu de ondertekening zichtbaar is. Beeld Rijksmuseum
Het hondje, waar nu de ondertekening zichtbaar is.Beeld Rijksmuseum

De Nachtwacht verkeert verder in redelijke conditie, laat Roelofs weten. Op sommige plekken is de verf uitstekend, op andere sleets, er zijn wat deformaties en ook loodzepen (kleine witte puntjes in de verf). Vooral in het gezicht van kapitein Banninck Cocq zijn die zichtbaar.

Maar er is nergens sprake van opstaande verf (verf die niet meer volledig hecht). “Er gaan geen alarmbellen rinkelen, we hoeven niet bang te zijn dat we De Nachtwacht straks niet aan onze kleinkinderen kunnen overdragen”, zegt Roelofs.

En dus krijgt het beroemdste schilderij van Nederland goede, structurele verzorging maar hoeft het niet volledig gerestaureerd te worden. Een hele opluchting, want het verwijderen van oude vernislagen en het aanbrengen van nieuwe vernis is heel moeilijk, tijdrovend en duur.

Lees ook:

De Nachtwacht is flink gegroeid en is weer precies zoals Rembrandt hem schilderde

De Nachtwacht is weer compleet. De stukken die er in 1715 oneerbiedig van afgesneden werden, zijn gereconstrueerd door een computer die leerde schilderen als Rembrandt.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden