Review

Nog geen anderhalf uur van beleefde conversatie

Begin 1947 trof de staf van de Amerikaanse aanklager bij de processen van Neurenberg een stuk met het stempel Geheime Reichssache. Het betrof het verslag van een bijeenkomst van vijftien hoge nazi's, in een elegante villa aan de Wannsee, in een chique buitenwijk van Berlijn, op 20 januari 1942. Op deze conferentie werden de bevoegdheden van de verschillende Duitse instanties bij de moord op de Europese Joden vastgesteld. De Amerikanen beseften meteen dat ze 'misschien het meest beschamende document uit de moderne geschiedenis' hadden ontdekt.

Ter gelegenheid van de zestigste verjaardag van deze conferentie publiceerde de Engelse historicus Mark Roseman een boek waarin hij op voorbeeldige wijze de gecompliceerde weg van antisemitisme naar genocide beschrijft: 'The Villa, the Lake, The Meeting'. Hoe was het mogelijk dat vijftien goedopgeleide jongemannen -twee derde bezat een academische graad- in deze beschaafde omgeving gemoedelijk de organisatie van de deportaties van de Joden naar Polen bespraken? Bespraken, want beslist was het lot van de Joden reeds eerder. Het lijdt voor Roseman geen twijfel dat Hitler ergens in de tweede helft van 1941 tot het besluit was gekomen zijn keer op keer herhaalde dreigement de Joden te vernietigen daadwerkelijk uit te voeren.

Historici zitten elkaar al decennia in de haren wanneer en door wie deze beslissing is genomen. Roseman vat die discussies bondig samen en dat is een hele prestatie als men bedenkt dat Holocaust Studies de laatste twintig jaar zijn uitgegroeid tot een aparte discipline. Er is praktisch geen historicus meer die de stroom van studies over de Holocaust kan overzien. Dat de discussie nog steeds voortduurt heeft alles te maken met het feit dat de Endlösung der Judenfrage enerzijds de best gedocumenteerde genocide uit de geschiedenis is, maar er zich anderzijds enkele cruciale lacunes in die documentatie voor doen. Want het is voor de beoordeling van de verantwoordelijkheden van Hitler, Himmler, Heydrich en andere 'architecten' van de massamoord natuurlijk van belang om door hen ondertekende bevelen te vinden. En juist die ontbreken. Over het waarschijnlijk belangrijkste communicatiekanaal, de conversaties tussen Hitler en Himmler, weten we praktisch niets.

Maar hoe zij ook op het idee kwamen om de Europese Joden naar Polen te deporteren en daar te vermoorden, duidelijk is dat de nazi's opmerkelijk weinig tijd besteedden aan het overdenken van de uitvoering van dat besluit en van de consequenties van zo'n enorme operatie.

Pas in 1941 had de barbarisering van de oorlog en de daarop volgende bezetting van de veroverde gebieden in het oosten voor de nazi's genocide in beeld gebracht. Als eenmaal het pad van het moorden is ingeslagen, wordt dat al gauw tot een verslavende routine. Vóór de industriële massavernietiging in 1942 op gang komt, hing de dood al in de lucht, maakt Roseman duidelijk.

Het was waarschijnlijk echter vooral onder druk van de periferie, van de lagere echelons, dat de nazi-top besloot alle Joden te vermoorden. Wat eerst emigratie heette, werd 'evacuatie', zo'n typisch nazi-eufemisme. Voor de deelnemers van de Wannsee conferentie was er geen twijfel mogelijk: de 'evacuatie' van de elf miljoen Europese Joden naar het oosten kon niets anders dan hun fysieke vernietiging betekenen. Alleen, schrijft Roseman, is er nog geen hard bewijs dat de deelnemers aan de conferentie ook ingelicht werden over de wijze waarop de Joden vermoord zouden worden. Met vergassing werd op dat moment nog geëxperimenteerd.

De conferentie had vooral tot doel de leidende rol van het Reichssicherheitshauptamt in de uitvoering van de genocide te bevestigen. Dat was voor Himmler des te belangrijker gezien de competentiestrijd die woedde tussen de verschillende instanties van het Derde Rijk. Alle hoogste vertegenwoordigers van de verschillende ministeries, de Rijkskanselarij, de partij, de SS en de politie werden in Wannsee bovendien medeplichtig gemaakt, doordat zij een rol kregen toebedeeld in de deportaties. Onder het genot van sigaren en cognac hadden de vijftien mannen -sommigen opportunisten, anderen overtuigde nazi's- in nog geen anderhalf uur van beleefde conversatie de weg gebaand voor de genocide.

Vier jaar na de Wannsee-conferentie waren de meeste architecten van de genocide dood, al dan niet na rekenschap te hebben moeten afleggen voor hun daden. Zestig jaar na dato is er sprake van een ware Holocaust industrie. Er blijft geen vierkante centimeter van het onderzoeksgebied onontgonnen.

Rosemans boek benadert de feitelijke toedracht van de besluitvorming zo dicht als waarschijnlijk mogelijk is. Nieuwe onthullingen uit de archieven van het voormalige Oostblok zullen hoogstens voor gespecialiseerde historici de kleine nog ontbrekende stukjes van de puzzel opleveren.

Men kan zich afvragen of het niet tijd wordt met diezelfde energie nu ook andere, meer recente genocides onder de loep te nemen. De daders van de genocide in Rwanda bijvoorbeeld zijn acht jaar na het plegen van hun oorlogsmisdaden voor het overgrote deel nog niet berecht. De nabestaanden van hun slachtoffers zouden al veel baat hebben bij een fractie van het geld en de aandacht die nu voor het Holocaust-onderzoek worden aangewend. De genocide in Rwanda was niet minder georkestreerd en niet minder wreed dan de moord op de Joden. Het zou beschamend zijn later te moeten vaststellen dat er domweg geen belangstelling voor bestond, zoals dat in de eerste twintig jaar na 1945 ook voor de Holocaust gold.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden