PoëzieJanita Monna

Nog even omkijken bij een afscheid

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

Een recent bezoek aan een restaurant bracht me weer eens bij de poëzie. Of eigenlijk waren het de wc’s in dat restaurant. Terwijl mijn zoon zijn handen waste, stond ik de pictogrammen op de deuren te bestuderen. Op beide wc’s een en hetzelfde plaatje: een figuurtje met zowel een rok aan als een broek, half vrouw, half man. Mijn zoon had er verder niet van opgekeken: ’tuurlijk, die toiletten waren voor iedereen. Maar ik vroeg me af: wanneer ook weer kreeg Nederland de eerste genderneutrale wc?

Er zoemde een regel van F. Starik mijn hoofd binnen, een waar toiletten en pictogrammen in voorkwamen – want ja, als één dichter heeft laten zien dat voor alles een plek is in poëzie, dan Starik: “De lezer stapt het toilet pas binnen / na zorgvuldige bestudering van wie de man moet voorstellen, / wie de vrouw”.

’s Avonds thuis zocht ik het gedicht nog eens op. Het stond in ‘Door’, een bundel uit 2013. In minder dan zeven jaar tijd was een ooit vanzelfsprekend onderscheid fluïde geworden, hoorde de genderneutrale wc er ongeveer net zo bij als de zeep bij het fonteintje.

Het gedicht duwde me verder met mijn neus op treinpictogrammen, deed me naar deurmatten kijken, het liet me een ontzet­- tende lezer voelen.

En pas toen zag ik de titel: ‘Letter en geest’!

U snapt, alleen al daarom kon het niet ontbreken in het allerlaatste nummer van dit katern.

Het is ook een afscheid

Want al komt er een nieuw magazine, en gaat ook deze poëzierubriek daarin ‘door’, om bij de bundel van Starik te blijven: het is ook een afscheid. En wie afscheid neemt, die kijkt nog even om, en maakt de balans op. Die ziet dat het poëtische landschap in een klein decennium nogal veranderd is. Dat dichters die hun stempel op dat landschap drukten, Komrij, Kopland en Kouwenaar, Ter Balkt, Bernlef, Vroman, Hettinga, Wieg, Zwagerman, Wigman, en ook F. Starik er niet meer zijn.

Maar die ziet ook dat er een hele zwik aan jong en nieuw is bijgekomen. Die ziet dat in de poëzie van dit moment ramen en deuren wijd openstaan, dat de wereld binnenstroomt.

Van de zeespiegelstijging tot de vluchtelingencrisis, van #MeToo tot Black Lives Matter en de bewustwording van het koloniale verleden – de hedendaagse poëzie scherpt het denken over wat er speelt, in Nederland en daar­- buiten. En dat kan ze zingend doen of stampend, confronterend of geestig, maar vaak is poëzie, om dichter Maud Vanhauwaert nog even aan te halen: ‘het ideale medium om (…) tegenstellingen speels in vraag te stellen’. Man/vrouw, wit/zwart, arm/rijk, oud/jong, open/dicht – aan hokjes laat de poëzie zich niks gelegen liggen.

En die lezers en kijkers dan? Zeg zelf, is er iets wat beter doet kijken dan een goed gedicht?

Letter en geest

Er zijn twee soorten mensen: lezers en kijkers.

Allen duwen tegen deuren waarop TREKKEN staat geschreven,

dat doet echt iedereen. De lezer stapt het toilet pas binnen

na zorgvuldige bestudering van wie de man moet voorstellen,

wie de vrouw: pictogrammen zullen wel voor analfabeten zijn bedoeld

en niet voor jou, die gewoon wil weten waar te pissen.

De lezer snapt niet wat de treindeur wil vertellen

als het plaatje duidt dat de deur half openstaat

en de pijlen naar binnen of naar buiten wijzen.

Dat kan alle kanten op.

Hij geeft gretig betekenis, maar verbindt nooit een gevolg,

een handeling, aan wat hij zojuist te weten kwam.

Als de lezer zijn huis verlaat leest hij alle namen

op de deuren van de overige bewoners

en ook het opschrift op de deurmat met het bloedend hart

van het meisje op eenhoog: YOU LOOK NICE TODAY.

De kijker belt daar aan.

F. Starik

Uit: ‘Door’, Nieuw Amsterdam, 2013

Janita Monna schrijft wekelijks over poëzie voor Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden