Nobelprijswinnaar Günter Grass overleden; drie boeken die je gelezen moet hebben

Gunter Grass bij de opening van zijn tentoonstelling 'Hondenjaren' in München in november vorig jaar. Beeld epa

Hij werd wereldberoemd met zijn romandebuut Die Blechtrommel (De Blikken Trommel) uit 1959. Günter Grass, die vandaag op 87-jarige leeftijd overleed in de stad Lübeck, ontving in 1999 de Nobelprijs voor de literatuur. Hij blies de Duitse taal en literatuur nieuw leven in na de Tweede Wereldoorlog. Maar de schrijver was de afgelopen jaren ook middelpunt van controverses, onder andere rond zijn opstelling richting Israël. Plus: de drie boeken die je gelezen moet hebben.

De Duitse Nobelprijswinnaar had bij verschijning van zijn laatste boek 'De woorden van Grimm' in januari al aangekondig geen roman meer te schrijven. Hij heeft aan een roman zo'n zes jaar werk. "Ik geloof niet dat ik een roman nog zou kunnen volbrengen." Grass baarde de afgelopen jaren opzien met niet-literaire schrijfsels, waaronder de bekentenis dat hij als dienstplichtig soldaat bij de Waffen-SS heeft gediend, een 'klaagdicht' tegen Israëls vredebedreigende politiek, een oproep aan de SPD om niet in een coalitie met Merkels CDU te stappen, en een pleidooi om de Amerikaanse klokkenluider Edward Snowden asiel te verlenen.

De Duitse schrijver Günter Grass werd geboren op 16 oktober 1927 in Danzig. Grass was zeventien jaar toen de Tweede Wereldoorlog afliep. Hij was toen al lid van de Hitlerjugend, soldaat en krijgsgevangene geweest. Hij verdiende zijn brood onder meer als mijnwerker, beeldhouwer van grafstenen en drummer in een jazzband. Als dichter en absurdistisch toneelschrijver was hij gelieerd aan de Gruppe 47, een invloedrijke schrijverskring met Heinrich Böll als bekendste exponent.

'Grootste Duitse schrijver'
Die Blechtrommel is het eerste deel van Grass' Danzigtrilogie. Het eerste deel werd verfilmd en won een Oscar in 1979. Grass schreef verder onder meer Aus dem Tagebuch einer Schnecke (Uit het dagboek van een slak, 1972), Ein weites Feld (Een breed veld, 1995), Mein Jahrhundert (Mijn eeuw) en Im Krebsgang (In krabbengang) (2002).

"Zonder enige reserve de belangrijkste Duitse schrijver van na 1945", schrijft vertaler Jan Gielkens in zijn nawoord bij 'De woorden van Grimm'. Daarover valt te twisten, want ook andere Duitse schrijvers wonnen de Nobelprijs. Heinrich Böll bijvoorbeeld, en de Duits-Roemeense Herta Müller. Maar Grass had wel de grootste mond en de meeste pretenties.


Günter Grass met prinses Christina van Zweden tijdens het galadiner bij uitreiking van de Nobelprijs voor Literatuur in 1999. Beeld reuters

Doorbraak met 'De blikken trom'
'De blikken trom' is een qua toon en vorm gedurfde roman, waarin hij zijn kinderjaren in Danzig verwerkte, het tegenwoordige Gdansk, dat vóór en tijdens de oorlog Duits was. De roman verwierf internationale bekendheid door de film van Volker Schlöndorff, die er een Oscar mee won. De romans die hij na zijn eerste succes schreef, konden steevast rekenen op wereldwijde belangstelling. Van 'Kat en muis' via 'De bot' tot 'In krabbengang' leverden zijn romans telkens weer stof tot discussie.

Een discussie die Grass ook steeds weer doelbewust opzocht, niet alleen via zijn romans maar ook via zijn politieke stellingnames. Vanaf begin jaren zestig was hij actief bij de SPD. Niet alleen als tekstschrijver voor latere socialistische bondskanseliers als Brandt, Schmidt en Schröder, maar ook als criticus van de kernwapenpolitiek en van de kolonialisering van de DDR na de val van de Muur. Onlangs oogstte hij alom kritiek met een gedicht waarin hij Israël de grootste bedreiging voor de wereldvrede noemde.

Grass leefde de laatste tijd min of meer teruggetrokken in het dorpje Behlendorf, iets ten zuiden van Lübeck. In die stad is al een museum ingericht met documenten, grafisch werk en beeldende kunst van Grass. Zoals bijna al zijn boeken heeft Grass ook 'De woorden van Grimm' zelf geïllustreerd.

Günter Grass stond vorige maand nog op het toneel in Hamburg, met de acteurs van 'Die Blechtrommel'. Beeld epa

Welke boeken van Grass moet je gelezen hebben?
Literatuurcriticus en Duitsland-correspondent Antoine Verbij is Grass-kenner. Welke boeken van Grass zijn z'n persoonlijke favorieten? Een top-drie in chronologische volgorde:

1. 'Katz und Maus' (Kat en muis), 1961
"Iedereen heeft het nu natuurlijk over zijn debuutroman, Die Blechtrommel. Maar dat is een hele dikke pil in modernistische stijl, geen makkie. Het is onderdeel van de Danziger-trilogie, over zijn jeugd in Danzig, nu het Poolse Gdansk. Daarvan vind ik de novelle 'Kat en muis' het mooist. Drie vrienden, onder wie Grass' alterego, ontdekken de wereld in oorlogstijd. Prachtig gecomponeerd, sensitief verhaal over volwassen worden in een omgeving die broeit van oorlog en geweld. Maar die strijd blijft erg op de achtergrond, de ontwikkeling van de jongens staat centraal."

2. 'Im Krebsgang' (In Krabbengang), 2002
"Dit is een heel knap geschreven verhaal over de ramp met de Wilhelm Gustloff, een soort cruiseschip gebouwd door de nazi's, dat werd ingezet om Duitse vluchtelingen uit Oost-Pruisen te evacuëren. Het is door Russische torpedo's tot zinken gebracht in 1945. Vanuit het heden maakt Grass hier een heel kunstige reconstructie van. Het boek toont zijn omgang met de Duitse geschiedenis: kritisch en met niets-ontziende blik. Het leverde veel stof voor discussie, Grass zou het opnemen voor Duitse slachtoffers. Maar dat is zeker niet terecht, hij duikt heel diep in de schuld-en-boete-vraag, zowel vanuit het Duitse als het Russische standpunt."

3. 'Grimms Wörter. Eine Liebeserklärung' (De woorden van Grimm), 2010
"Zijn laatste boek is ook weer deel van een trilogie, waarin Grass heel knap verschillende thema's uit zijn biografie verwerkt heeft. Een deel is 'De rokken van de ui', waarmee hij bekend maakte dat hij bij de Waffen SS diende, waardoor hij sterk in de publieke opinie daalde. 'In de woorden van Grimm', het laatste deel, is een fascinerende liefdesverklaring aan de taal zelf. Door zijn politieke stellingnames vergeet je dat wel eens: Grass was werkelijk een taalkunstenaar, naast beeldkunstenaar en graficus. Hij beeldhouwde met woorden, speelde met betekenis. Dat komt in dit boek sterk naar boven."

Met zijn laatste boek 'De woorden van Grimm' nam Günter Grass afscheid van zijn lezers

Met deel drie van zijn memoires nam de Duitse Nobelprijswinnaar afscheid van zijn lezers. Daarbij haakt hij aan bij een project dat de gebroeders Grimm nooit konden voltooiden: een woordenboek van het Duits. Trouw-correspondent en literatuurrecensent Antoine Verbij besprak in januari de vertaling van dit laatste boek van Grass.

Het klinkt niet erg spannend: toekijken hoe filologen een woordenboek maken. Toch weet Günter Grass daar een fascinerend verhaal van te maken. Maar de twee filologen zijn dan ook niemand minder dan de gebroeders Jakob en Wilhelm Grimm. In de jaren dertig van de negentiende eeuw, toen ze al Europawijd bekend waren als sprookjesverzamelaars, kregen zij van een grote uitgeverij de opdracht een wetenschappelijk woordenboek samen te stellen.

Die klus pakten ze zo consciëntieus aan dat ze het bij leven slechts tot enkele letters brachten. Anderen hebben het karwei in hun geest afgemaakt. In 'De woorden van Grimm' kijkt Grass bij de beide broers over hun schouders mee. Hij beschrijft hoe hij met hen meewandelt wanneer ze in het park delibereren over de woorden die ze willen opnemen. Grass doet allerlei suggesties en gaat met hen in debat.

'De woorden van Grimm' begint als een brave vertelling over het leven van de beide broers. Het verhaal zet in met de jaren dat ze in Göttingen als letterkundigen werkten. Daaraan kwam plotseling een einde toen ze weigerden hun politieke steun te betuigen aan de reactionaire vorst aldaar. Ze zochten en kregen asiel in hun geboorteland Hessen en verhuisden later naar Berlijn, waar het werk aan het woordenboek hen vrijwel geheel in beslag nam.

Gaandeweg het verhaal over de gebroeders Grimm en hun worstelingen met de politiek, de mondaine wereld van Berlijn en hun woordenboek vlecht Grass steeds meer eigen herinneringen in de tekst. Dan gaat het bijvoorbeeld onder de letter B over zijn inspanningen voor de verkiezingscampagnes van de SPD'er Willy Brandt. Onder de letter C om het krampachtige zoeken naar compromissen met de links-radicalen van de jaren zeventig. Zo heeft 'De woorden van Grimm' meer te bieden dan alleen het geworstel van de Grimms met hun kaartenbakken. De ondertitel luidt: 'Een liefdesverklaring'. Niet alleen belijdt Grass via die woordenboekgeschiedenis zijn liefde voor de Duitse taal, een liefde die hij al in zijn uitgebreide oeuvre in de praktijk had bewezen, hij belijdt ook de liefde voor zichzelf, zijn eeuwige morele gelijk, zijn politieke heldendaden, zijn verhevenheid boven zijn critici.

'De woorden van Grimm' vormen het derde en laatste deel van Grass' memoires, al kun je net zo goed zeggen dat ze het vijftigste deel ervan vormen, want elk boek en essay van Grass ademt zijn eigen leven, zelfs de roman waarmee hij in 1958 doorbrak: 'De blikken trom'. Maar anders dan in zijn oeuvre, plaatst Grass zichzelf in zijn drie laatste boeken duidelijk op de voorgrond.

In het eerste deel, 'Het pellen van de ui', onderzoekt Grass de werking van de herinnering Het gaat over zijn oorlogsjaren en de jaren daarna, tot 1959, toen 'De blikken trom' verscheen. In het tweede deel, 'De box', vertelt hij het vervolg van zijn leven via zijn liefde voor oude familiefoto's. In het nu in vertaling verschenen derde deel, 'De woorden van Grimm', spint hij de draad van zijn leven verder aan de hand van zijn liefde voor woorden.

Herinneringen, beelden en woorden, ze vormen de drie thema's waaromheen Grass zijn opeenvolgende levensfasen groepeert. Dat is niet alleen mooi bedacht, het leverde ook drie lezenswaardige boeken op. Maar overtuigen ze ook? Het eerste deel van de trilogie bood meteen al stof voor een heftig debat, zelfs een brede maatschappelijke discussie. Want daarin bekende hij tussen neus en lippen door dat hij lid was geweest van de Waffen-SS.

Zijn aanvankelijke enthousiasme voor Hitler en diens oproep tot een Duitse wederopstanding had Grass al eerder bekend. En ook dat hij daarom destijds de wapenrok aantrok. Maar niet dat hij zelfs in Hitlers misdadige bende van de Waffen-SS had gediend. Zelf tilde hij daar niet zo zwaar aan, daarom overviel hem de heftige reactie in de Duitse media. In het derde en laatste deel van zijn thematische memoires treft men daarover echter geen woord aan.

Grass' herinneringen lopen opmerkelijk parallel met de lotgevallen van de gebroeders Grimm. Hun opstandigheid in Göttingen was minder radicaal dan op het eerste gezicht leek. Dat blijkt onder meer uit hun terughoudende

reactie op de burgerlijke revolutie van 1848. Ook Grass' eigen standpunten lijken vaak radicaal, maar blijken dan toch in de kern behoudend. Denk bijvoorbeeld aan zijn hardnekkige verzet tegen de Duitse hereniging.

Daar houdt hij ook in 'De woorden van Grimm' koppig aan vast, zo koppig dat je hem weer sympathiek gaat vinden. Waarom zou je het een oude man kwalijk nemen dat hij niet van gedachten verandert?

Grass richt een granieten monument voor zichzelf op. Tot in zijn laatste dagen zal hij aan zijn ooit ingenomen standpunten blijven vasthouden, ook als die inmiddels achterhaald zijn maar in hun tijd een zekere provocerende waarde hadden.

Grass' koppigheid en ijdelheid zijn ook irritant, maar het loont de moeite zich over die irritatie heen te zetten. Want het verhaal dat hij over de twee letterkundige broers vertelt is boeiend genoeg. Alleen al vanwege hun exuberante vriendin, Bettine von Arnim, echtgenote en later weduwe van hun jeugdvriend Achim von Arnim. Grass portretteert haar als een ongeleid projectiel, intelligent, sociaal bewogen maar ook een onberekenbare intrigante.

Bettine von Arnim beschikte over een netwerk van hier tot gunder. Haar huwelijk stelde niets voor, hoewel ze er zeven kinderen aan over hield. Haar man bewoonde hun paleis in de provincie, zij hield salon te Berlijn. Ze converseerde de hele wereld bij elkaar, van koning tot creperende onderklasse. Een socialistische feministe van adel, die in haar ijver ook nog de gebroeders Grimm redde door hun een aanstelling aan de Berlijnse universiteit te bezorgen.

Grass schrijft vrolijk neerbuigend over haar, zoals hij in zijn eigen leven ook altijd al vrolijk neerbuigend deed tegenover intelligente, ambitieuze vrouwen. In die zin is hij in 'De woorden van Grimm' volkomen eerlijk over zichzelf. Grass is in alle drie herinneringsboeken helemaal de naïeve oude man die niet kan geloven dat hij ooit iets fout heeft gedaan. SS? Hij was gewoon slachtoffer van zijn tijd. Machogedrag? Dat vergeeft men zo'n krasse knar toch?

'De woorden van Grimm' is zeker niet Grass' beste boek. Maar het heeft onmiskenbare waarde als afsluiting van een grote schrijvers-carrière. De tekst is meeslepend in zijn nieuwsgierigheid, ontwapenend in zijn naïviteit en irritant in zijn betweterigheid. Een ontwapenend zelfportret. En bovenal een overtuigende liefdesverklaring aan de Duitse taal en zijn beweeglijke woordenschat.

Vertaler Jan Gielkens heeft er een zware klus aan gehad. Want hoe vertaal je een woordenboek? Hoe ga je om met de citaten die de gebroeders Grimm uit oude Duitse geschriften opdiepten om de betekenissen van woorden te verklaren? Van alle Grass-vertalers in de wereld, en dat zijn er nogal wat, waren alleen Gielkens en een enkele andere collega bereid om het door Grass zelf onvertaalbaar geachte boek onder handen te nemen.

Een dappere onderneming. Gielkens heeft het advies dat Grass zijn vertalers telkens weer meegeeft, "Verzin iets!", ter harte genomen en een bijzonder creatieve vertaling afgeleverd. Veel van de Duitse woorden waar Grass met de Grimms over disputeert, handhaafde hij, maar daar waar vertaling mogelijk was, vertaalde hij, en waar hij er iets bij kon verzinnen, deed hij dat met smaak.

Günter Grass: De woorden van Grimm. Een liefdesverklaring (Grimms Wörter. Eine Liebeserklärung) Vertaald door Jan Gielkens. Meulenhoff; 392 blz. € 29,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden