Olga Tokarczuk.

Nobelprijs

Nobelprijs voor de literatuur voor Tokarczuk en Handke, auteurs die stelling durven te nemen

Olga Tokarczuk. Beeld AFP

De Zweedse Academie had beloofd dat de ‘eurocentrische’ en ‘mannelijke’ blik op literatuur zou worden verlaten. Toch gaat de Nobelprijs naar een Europese man en een vrouw.

Winnaar 2019: Peter Handke

De Nobelprijs voor de literatuur? “Die zouden ze moeten afschaffen”, heeft Peter Handke (76) ooit geroepen. “Het is een vals soort heiligverklaring waar de lezer niets mee opschiet.” Zijn gepeperde uitspraak uit het verleden belette de Oostenrijkse schrijver niet om gistermiddag de Nobelprijs voor de literatuur 2019 te aanvaarden.

In de schriftelijke toelichting op de keuze was het Nobelcomité als vanouds uiterst beknopt en cryptisch. De prijs is toegekend, zo luidt het officieel, ‘voor een invloedrijk oeuvre dat met linguïstisch vernuft de periferie en de specificiteit van de menselijke ervaring verkent’. Een nogal abstract uitgevallen aanprijzing, die vast geen run op de boekwinkels veroorzaakt.

Binnen het Duitse taalgebied is Handke evenwel een van de meest bewonderde, gelezen en gespeelde auteurs. Hij heeft zo’n veertig romans, essays en prozabundels op zijn naam staan. Daarnaast schreef hij een stuk of vijftien toneelstukken, plus enkele filmscenario’s. Zijn favoriete thema’s zijn migratie en eenzaamheid.

Stellingname in de Balkanoorlog

Handke is omstreden vanwege zijn stellingname in de Balkanoorlog. Als zoon van een Sloveense moeder koos hij de kant van Servië en joeg daarmee veel westerse intellectuelen tegen zich in het harnas. De Navo-luchtaanvallen op de Servische hoofdstad Belgrado in 1999 veroordeelde hij als een ‘nieuw Auschwitz’. In 2006 veroorzaakte hij opnieuw een rel door aanwezig te zijn op de begrafenis van de Servische oud-president Slobodan Milosovic, beschuldigd van oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.

Maar het controversiële zit ook in zijn werken, die vaak provocatief en experimenteel van aard zijn. Berucht is ‘Publikumsbeschimpfung’ (1966), een toneelstuk zonder plot, waarin de acteurs het publiek uitschelden. Zijn toneelstuk ‘Kaspar’ (1968) springt er ook uit; het zit vol met herhaalde zinnen, die tonen hoe mensen worden geïndoctrineerd om hetzelfde te zijn als alle anderen. In de roman ‘De angst van de doelman voor de strafschop’ (1970) voegde de schrijver allerlei betekenisloze symbolen en schrifttekens toe.

Vormexperimenten

Handke uitte al vroeg zijn afkeer van de traditionele, verhalende literatuur. Hij voelde zich meer thuis bij Franse formalistische schrijvers als Alain Robbe-Grillet en Claude Simon, die ‘realistische’ personages ongeloofwaardig vonden en in plaats daarvan kozen voor gewaagde vormexperimenten. “Ik dreigde steeds te vervallen tot zelfanalyse”, legde hij later uit. Dankzij de modernistische ‘Nouveau Roman’ kon hij alsnog ‘naar buiten breken’ en ‘om zich heen kijken’. Het resulteerde in het ontroerende boek ‘Ongezocht Ongeluk’ (1972), een requiem voor zijn moeder die zelfmoord pleegde.

In 2014 won Handke de prestigieuze Ibsen-theaterprijs. Het bedrag stak hij deels in de bouw van een openbaar zwembad in een Servische enclave in Kosovo. Voor de 830.000 euro van de Nobelprijs vindt hij vast ook een originele bestemming.

Peter Handke.
De Poolse Olga Tokarczuk. Beeld REUTERS

Winnaar 2018: Olga Tokarczuk

Olga Tokarczuk studeerde psychologie aan de universiteit van Warschau en werkte in haar praktijk in Wrocław met probleemjongeren. Ze noemt zich een leerling van Carl Gustav Jung: zijn psychologische inzichten vormen de inspiratiebron voor haar vaak mythische romans. Tokarczuk debuteerde in 1989 als dichter, in 1993 verscheen haar eerste roman. Later volgden boeken als ‘Oer en andere tijden’ (1996) en ‘Huis voor de dag, huis voor de nacht’ (1998). Dat laatste boek baadde in een magisch-realistische sfeer, Jungiaans, met dromen, visioenen, geesten en monsters.

Tokarczuks internationale doorbraak kwam vorig jaar, toen ze als eerste Poolse schrijfster ooit de Man Booker International Prize won voor ‘De rustelozen’. In die roman smeedt Tokarczuk fragmentarische verhalen van moderne nomaden aan elkaar. Haar uitgangspunt: mensen moeten in beweging blijven om te kunnen groeien. Voor ‘De rustelozen’ ontving de schrijfster ook de prestigieuze Poolse Nike-prijs (in 2008). Die hoogste Poolse onderscheiding kreeg ze in 2015 opnieuw, voor haar historische roman ‘De Jacobsboeken’, over de Pools-Joodse messias Jacob Frank. In die roman schetst de schrijfster een uiterst genuanceerd beeld van de achttiende-eeuwse Poolse maatschappij, die een ongeziene smeltkroes van culturen was: Polen, Joden, Turken en Armeniërs leefden vreedzaam naast elkaar, zij het niet altijd moeiteloos. 

Landelijke haatcampagne

Gek genoeg werd de schrijfster na de publicatie van deze historische roman het slachtoffer van een landelijke haatcampagne. Poolse nationalisten als Waldemar Bonkowski noemen haar werk on-Pools en laten geen gelegenheid voorbijgaan om de schrijfster het leven zuur te maken. Volgens Tokar­czuk leeft er in Polen een onrealistische patriarchale en nationalistische visie op de geschiedenis, die begin twintigste eeuw werd geformuleerd door Henryk Sienkiewicz. Een mythe, aldus de schrijfster, die zich heftig verzet tegen elke vorm van nationalisme.

Ondanks de bedreigingen mengt Tokarczuk zich steeds weer in het publieke debat om een kritische, feministische en kosmopolitische stem te laten horen. In haar mysterieuze roman uit 2009, ‘Jaag je ploeg over de botten der doden’, die volgend jaar in het Nederlands verschijnt, laat ze de dieren wraak nemen om wat hen wordt aangedaan en levert ze fikse kritiek op de jacht, ook al zo’n typisch Pools thema dat volgens conservatieven niet mag worden aangeroerd. Dat de schrijfster altijd bijzonder maatschappijkritische standpunten heeft ingenomen, leverde haar in 2015 de Duits-Poolse Bridge Prijs op, bedoeld voor intellectuelen die zich inzetten voor vrede, democratie en wederzijds begrip tussen de naties en volkeren in Europa.

Lees ook: 

De door #MeToo geplaagde Nobelprijs voor literatuur kijkt nu vooral naar vrouwen

Na het debacle van vorig jaar, waarin er géén Nobelprijs voor de literatuur werd uitgereikt, vallen er donderdag twee schrijvers in de prijzen. Het worden waarschijnlijk vrouwen, want de door #MeToo geplaagde Zweedse Academie wil haar reputatie herstellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden