null Beeld
Beeld

TaalTon den Boon

‘Niks’ wordt een geduchte concurrent van ‘niets’

Een lezeres schrijft ooit op school te hebben geleerd dat ‘niks’ tot de spreektaal hoort en ‘minder netjes dan niets’ is. Ze heeft de indruk dat ‘niks’ terrein wint op ‘niets’, dat volgens haar weleens zou kunnen ‘verdwijnen’.

Bekijk je de langjarige tijdlijn (2000-2020) van beide woorden in Trouw en de Volkskrant, dan blijkt de frequentie van ‘niets’ inderdaad licht naar beneden te buigen, terwijl ‘niks’ juist in een licht stijgende trend zit. Niettemin wordt ‘niets’ in beide kranten nog altijd ongeveer vier keer zo vaak gebruikt als ‘niks’. Voor het voortbestaan van ‘niets’ hoeven we dus vooralsnog niet te vrezen.

Verbindbaarheid

Interessant is dat de valentie van ‘niks’ (de verbindbaarheid met andere woorden) de afgelopen decennia uitgebreid is en dat het woord nu ook in de schrijftaal doodgewoon is. In vrijwel elke context – ook in uitdrukkingen van het type ‘voor niets en niemand bang zijn’ en ‘voor niets gaat de zon op’ – kan ‘niets’ inmiddels worden vervangen door ‘niks’. Wel is bijvoorbeeld ‘volstrekt niets’ gewoner dan ‘volstrekt niks’.

‘Niks’ daarentegen kan niet in alle contexten worden vervangen door ‘niets’. Zo kun je in de woordgroep ‘dat is niet niks’ het woord ‘niks’ niet met goed fatsoen vervangen door ‘niets’. ‘Niks’ is trouwens niet in onze taal ontstaan als een spreektalige variant op ‘niets’, zoals een andere lezer oppert. Beide woorden hebben een verschillende geschiedenis. ‘Niets’ is van oorsprong een naamvalsvorm (genitief) van ‘niet’, dat in het Middelnederlands gevormd is van het ontkennende element ne (niet) en iet of iewet (Oudnederlands iewiht), dat op zijn beurt gevormd is van ie (elk) en (Oudnederlands) wiht, een oude variant van wicht (schepsel, ding). ‘Niks’ is veel jonger. Het is pas in de achttiende eeuw overgenomen uit het Duits, waarin nicks en nix dialectische bijvormen zijn van nichts.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden